IWILLNOTLOOKAWAY.ORG

SÖZLÜK

Myanmar: halklar, tarih, kim savaşıyor ve neden

22 Ekim 2026 itibarıyla güncel

Myanmar'la ilgili haberler cuntadan, isyancılardan, Rohingyalardan söz eder ama bu halkların kim olduğunu, savaşın nereden doğduğunu ve kimin kazandığını nadiren açıklar. Bu dosya temel arka planı bir araya getiriyor. Güncellenebilir: her değişiklik tarihi ve kaynağıyla birlikte sonda kayda geçirilir.

Toprak ve halklar

Myanmar at nalı biçimindedir. Ortada, Irrawaddy Nehri boyunca çoğunluğun yaşadığı büyük bir ova uzanır; çevresinde, Bangladeş, Hindistan, Çin, Laos ve Tayland'a doğru, azınlıkların yaşadığı dağlar yükselir. Bu coğrafya tarihin büyük bölümünü açıklar: merkez yönetir, çevre direnir.

Sayılar hakkında bir uyarı. Myanmar 2014'te otuz yıl aradan sonra ilk nüfus sayımını yaptı. Sonuçların neredeyse tamamı 2015'te, 51 milyonu aşkın bir nüfusla yayımlandı; din verileri ise 2016'da. Etnik kökene ilişkin veriler ise hiçbir zaman kamuoyuna açıklanmadı (The Irrawaddy); BM de projeyi kapatırken bunların hâlâ gizli tutulan son veriler olduğunu hatırlattı (BM Myanmar). Mesele siyasidir: bazıları, bütün azınlıklar sayılsa Bamarların mutlak çoğunluk olmayabileceğini savunuyor. Bu yüzden aşağıdaki rakamlar her zaman belirtilen üç türdendir:

• tahmin: yaygın kullanılan ve tutarlı tek seri olan CIA World Factbook yüzdeleri (CIA); başka kaynaklar bunları çoğunluk lehine fazla iyimser bulur;
• sayım: 2014 sonuçlarına göre bir halkın adını taşıyan eyalette yaşayan nüfusun payı (UNFPA). Eyaletler karma olduğu için bu sayı halkla örtüşmez;
• BM ve STK'lar: Rohingyalar için BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (BMMYK) ve Human Rights Watch verileri.

Toplam nüfusun bugün yaklaşık 54 milyon olduğu tahmin ediliyor (Freedom House).

• Bamarlar (Birmanyalılar) — yaklaşık %68 (tahmin), 35 milyonu aşkın kişi. Orta ovada yaşarlar, Birmanca konuşurlar ve büyük çoğunluğu Budisttir. Ordunun ve siyasetin üst kademesinin neredeyse tamamı onlardan gelir. «Birmanya» adı onlardan gelir.
• Şanlar — yaklaşık %9 (tahmin), 5 milyona yakın. Çin, Laos ve Tayland sınırındaki doğu platosunda yaşarlar; ülkenin en büyük eyaleti olan Şan Eyaleti'nde 2014'te nüfusun %11,3'ü, yaklaşık 5,8 milyon kişi yaşıyordu (sayım). Dil bakımından Taylandlılarla akrabadırlar ve Budisttirler. Afyonun «Altın Üçgen»i buradadır ve burada birçok silahlı grup faaliyet gösterir.
• Karenler — yaklaşık %7 (tahmin), 3,5 milyonu aşkın. Güneydoğuda, Tayland sınırında ve kısmen delta ovasında yaşarlar; Karen (Kayin) Eyaleti'nin 2014'te 1,57 milyon nüfusu vardı (sayım). Birçoğu sömürge döneminde misyonerler tarafından Hristiyanlaştırılmıştır. Silahlı örgütleri KNU, 1949'dan beri merkezi hükümetle savaşıyor: dünyanın en uzun süren isyanlarından biri.
• Rakhineler (Arakanlılar) — yaklaşık %4 (tahmin), 2 milyon civarında. Batı kıyısında, Bengal Körfezi'nde yaşarlar ve Budisttirler. 1784'e kadar bağımsız bir krallıkları, Arakan vardı; ardından Birmanyalılar tarafından fethedildi. Bugün orduları Arakan Ordusu, Rakhine Eyaleti'nin neredeyse tamamını denetliyor (bkz. «Kim kimdir»).
• Rohingyalar — Bangladeş sınırındaki kuzey Rakhine'in Müslümanları. 1982 vatandaşlık yasası onları tanınan halklar arasında saymaz, bu yüzden vatansızdırlar; hükümet onlara «Bengalli», yani yasa dışı göçmen der. Bangladeş'teki kamplarda BMMYK yaklaşık 1,2 milyon kişi sayıyor (Daily Observer, BMMYK verilerine göre); Rakhine'de ise Human Rights Watch'a göre 2024'te yaklaşık 630.000 kişi kalmıştı (HRW). Dalgalar hâlinde kaçtılar: 1978'de, 1991-92'de (HRW) ve en ağırı olan 2017'de. UAD önündeki dava budur.
• Myanmar Çinlileri — yaklaşık %3 (tahmin). Çoğu sömürge döneminde gelmiş, bugün ticarette çok etkin topluluklar. Kokanglarla karıştırılmamalıdır (bkz. aşağısı).
• Myanmar Hintlileri — yaklaşık %2 (tahmin). Sömürge döneminde memur, tüccar ve işçi olarak geldiler; birçoğu 1962 darbesinden sonra sınır dışı edildi.
• Monlar — yaklaşık %2 (tahmin); 2014'te nüfusun %4'ü Mon Eyaleti'nde yaşıyordu (sayım). Güneyde, Mawlamyine çevresinde yaşarlar ve Budisttirler. Budizmin bölgeye gelmesine katkıda bulunmuş eski bir uygarlıktır; krallıkları 1757'de Birmanyalılar tarafından fethedildi.
• Kaçinler — güvenilir tahmin yok. Uzak kuzeyde, Çin sınırındaki Kaçin Eyaleti'nde 2014'te nüfusun %3,3'ü, yaklaşık 1,7 milyon kişi yaşıyordu (sayım); hepsi Kaçin değildir. Çoğunluğu Hristiyandır. Topraklarında Hpakant'ın büyük yeşim madenleri ve dünyadaki ağır nadir toprak elementlerinin yaklaşık yarısını üreten madenler bulunur (Reuters, Mining.com aracılığıyla). Ordularının adı KIA'dır.
• Chinler — güvenilir tahmin yok. Batıdaki dağlarda, Hindistan sınırındaki Chin Eyaleti'nde 2014'te nüfusun %0,9'u, yarım milyondan az kişi yaşıyordu (sayım). Çoğunluğu Hristiyandır ve ülkenin en yoksulları arasındadır; birçoğu Hindistan'a kaçtı.
• Karenniler (Kayah) — güvenilir tahmin yok. Doğudaki Kayah Eyaleti en küçüğüdür: 2014'te 286.738 nüfus (sayım). 1875'te İngilizlerle Birmanya kralı arasındaki bir anlaşma Karenni devletlerinin bağımsızlığını tanıdı; bu yüzden Karenniler hiçbir zaman Birmanya'nın parçası olmadıklarını savunurlar.
• Valar — güvenilir tahmin yok. Kuzeydoğuda, Çin sınırında yaşarlar. Ülkenin en büyük devlet dışı ordusu olan, Çin'e sıkı sıkıya bağlı UWSA'ya ve fiilen özerk bir bölgeye sahiptirler.
• Kokanglar — güvenilir tahmin yok. Etnik olarak Çinlidirler ve Mandarin konuşurlar; Şan Eyaleti'nin kuzeyinde yaşarlar. Silahlı grupları MNDAA, 2023 saldırısında kilit rol oynadı.
• Ta'anglar (Palaunglar) — güvenilir tahmin yok. Şan Eyaleti'nin kuzeyinde yaşarlar, Budisttirler ve çay yetiştirirler. Silahlı grupları TNLA'dır.

Din (2014 sayımı, veriler 2016'da yayımlandı): yaklaşık %88 Budist, %6 Hristiyan, %4 Müslüman. Sayım Rohingyaların büyük bölümünü saymadı; bu yüzden Müslümanların gerçek payı daha yüksektir.

Kaynaklar: yeşim, yakut, altın, nadir toprak elementleri, doğal gaz, petrol, kereste, kalay. Myanmar aynı zamanda dünyada yasa dışı afyonun bilinen başlıca kaynağıdır: BM Uyuşturucu ve Suç Ofisi UNODC'ye göre ekim alanı 2025'te 53.100 hektara çıktı, son on yılın en yüksek düzeyi (Anadolu).

Kısa tarih

Sömürgeden önce. Yüzyıllar boyunca bölgede farklı krallıklar birbirini izler: Birmanya, Mon, Şan, Arakan krallıkları. İlk büyük Birmanya krallığı Pagan, 11. yüzyılda doğar. 18. yüzyılda Birmanyalı Konbaung hanedanı Monları (1757) ve Arakan'ı (1784) fetheder, Hindistan'daki Assam ve Manipur'a kadar ilerler. Orada Britanya İmparatorluğu ile çatışır.

İngiliz sömürgesi (1824-1948). İngilizler ülkeyi 1824 ile 1885 arasında üç savaşla fetheder ve 1937'ye kadar Britanya Hindistanı'nın bir eyaleti olarak yönetir (CIA). Sömürgenin iki tercihi bugün hâlâ ağır basıyor:

• İki Birmanya. Ova, yani «asıl Birmanya», doğrudan yönetilir; azınlıkların dağları ise ayrı olarak, yerel şefler aracılığıyla idare edilir. İki kesim ayrı ayrı büyür.
• Bamarsız bir ordu. Sömürge birlikleri çoğunlukla Karen, Kaçin ve Chinlerden toplanır, bunların birçoğu Hristiyanlığa geçmiştir; Bamarlar ise neredeyse dışarıda kalır. Birmanya milliyetçileri için azınlıklar böylece «İngilizlerin askerleri» olur.

Birmanya Hindistan'ın bir eyaleti olduğu için imparatorluğun geri kalanından da yüz binlerce işçi ve tüccar gelir; bunlar arasında Bengal'den Arakan'a gelen Müslümanlar da vardır. O zaman bu bir iç göçtü; bugün hükümet bunu yasa dışı göç sayıyor (HRW). Rohingyalar konusundaki anlaşmazlığın köklerinden biri budur (bkz. «Çatışma nereden doğuyor»).

Savaş ve bağımsızlık (1942-1948). 1942'de Japonya Birmanya'yı işgal eder. Aung San Suu Kyi'nin babası, genç milliyetçi Aung San, önce Japonlarla birlikte savaşır, ardından 1945'te Müttefiklerin safına geçer. Buna karşılık birçok Karen İngilizlere sadık kalır ve iki taraf arasında katliamlar yaşanır. Şubat 1947'de Panglong'da Aung San, Şan, Kaçin ve Chin liderleriyle federal bir birlik için anlaşma imzalar. Temmuzda suikasta kurban gider. Bağımsızlık 4 Ocak 1948'de gelir, ancak Panglong'un federal vaadi tutulmaz: bir yıl içinde Karenler, komünistler ve başka gruplar silaha sarılır.

İktidarda ordu (1962-2011). 1962'de General Ne Win bir darbeyle iktidarı ele geçirir ve 26 yıl boyunca içine kapanık bir askeri rejimle, «Birmanya'nın sosyalizme giden yolu» ile yönetir. 1988'de bir halk ayaklanması kanla bastırılır; Aung San Suu Kyi öne çıkar. 1990'da partisi Demokrasi İçin Ulusal Birlik (NLD) seçimleri kazanır, ancak ordu sonucu tanımaz. O cunta döneminde toplam 15 yıl ev hapsinde kalır (Daily Mirror, Reuters'a göre). 2007'de keşişlerin «Safran Devrimi» bastırılır. 2008'de ordu, parlamento sandalyelerinin dörtte birini, dolayısıyla her değişikliği engelleme gücünü, ayrıca Savunma, İçişleri ve Sınır İşleri bakanlıklarını kendisine ayıran bir anayasa kabul ettirir.

Sivil ara dönem (2011-2021). 2011'den itibaren eski askerlerin yönettiği bir hükümet ekonomik ve siyasi açılımlar başlatır. 2015'te NLD seçimleri kazanır ve Aung San Suu Kyi fiilen hükümetin başına geçer, ancak güvenliğin denetimi orduda kalır. Ağustos 2017'de bir Rohingya silahlı grubunun (ARSA) polis karakollarına saldırılarının ardından ordu kuzey Rakhine'de «temizlik operasyonları» başlatır: 700.000'i aşkın Rohingya Bangladeş'e kaçar. 2019'da Aung San Suu Kyi ülkesini UAD önünde savunur ve uluslararası itibarı çöker.

Darbe ve iç savaş (2021'den beri). 1 Şubat 2021'de, NLD'nin yeni bir seçim zaferinin ardından, komutan Min Aung Hlaing iktidarı ele geçirir. Barışçıl protestolar bastırılır; birçok genç Bamar azınlık bölgelerine kaçıp silaha sarılır. İlk kez Bamarlar ve azınlıklar aynı safta savaşır. Ekim 2023'te üç silahlı grup (Kokanglar, Ta'anglar ve Arakan Ordusu) «1027 Operasyonu»nu başlatır ve onlarca kenti ele geçirir. 2024-25'te ordu sınırların büyük bölümünü kaybeder. 28 Mart 2025'te 7,7 büyüklüğünde bir deprem ülkenin ortasını, Mandalay yakınlarını vurur: resmî bilanço 3.768 ölüdür (ReliefWeb).

Seçimler ve cumhurbaşkanlığı (2025-2026). Aralık 2025 ile Ocak 2026 arasında cunta, 2023'te kapattığı NLD olmadan ve birçok savaş bölgesinde oy kullanılmadan seçim düzenler. Ordunun partisi USDP ezici bir zafer kazanır. 3 Nisan 2026'da yeni parlamento Min Aung Hlaing'i 584 oydan 429'uyla cumhurbaşkanı seçer; ordunun komutası eski istihbarat şefi General Ye Win Oo'ya geçer (Al Jazeera; CNBC). 30 Nisan'da cunta, Aung San Suu Kyi'nin cezasının geri kalanını ev hapsinde çekeceğini açıklar. Oğlu, annesinin hayatta olduğuna dair hiçbir kanıtı olmadığını söylüyor ve kimse bunu doğrulayabilmiş değil (Il Post; Daily Ittefaq, BBC'ye göre).

Kim yönetiyor ve nasıl

Myanmar bugün kâğıt üzerinde seçilmiş bir parlamentosu olan başkanlık cumhuriyetidir. Gerçekte iktidar orduda kalıyor: cumhurbaşkanı eski cunta lideridir, sandalyelerin dörtte biri anayasa gereği orduya ayrılmıştır ve Hindistan'ın kamu yayıncısına göre ordu yanlısı blok sandalyelerin yaklaşık %90'ına sahiptir (All India Radio). Yeni hükümetin 30 bakanından 28'i görevdeki ya da emekli generaller, ordunun partisinin milletvekilleri veya önceki cuntanın üyeleridir (aynı kaynak).

İki farklı ülkeden iki bağımsız kurum aynı sonuca varıyor:

• Freedom House (ABD), 2026 raporu: 100 üzerinden 4 puan, «özgür değil». Puan 2025'teki 7'den düştü, çünkü cuntanın yasaları gerçek bir muhalefetin seçime katılmasını engelledi ve azınlıklardan seçmenlerin bir kısmı oy kullanamadı (Freedom House).
• V-Dem (İsveç), 2026 raporu: «kapalı otokrasi», yani yönetenlerin özgürce seçilmediği rejimler kategorisi (V-Dem). Otokrasiyi demokrasiden neyin ayırdığını Otokrasi maddemizde anlatıyoruz.

Batılı hükümetler ve birçok gözlemci seçimleri özgür olmadığı gerekçesiyle eleştirdi (CNBC). Çin ise yeni cumhurbaşkanını hemen kutladı (Al Jazeera).

Kim kimdir

Çatışma nereden doğuyor

Dünyanın savaşları «Müslüman» mı? başlıklı yazımızın dört düzeyini kullanıyoruz.

Zemin: başkalarının çizdiği bir ülke. Myanmar'ın sınırları, hiçbir zaman ortak bir yönetimi olmamış krallıkları ve halkları tek bir devlette birleştiren İngilizlerin çizdiği sınırlardır. Yeşim, kereste ve afyon bakımından zengin sınır dağlarını denetlemek her zaman zor oldu; kaynakları denetleyen bir orduyu besleyebilir. Bağımsızlıktan sonra hiçbir hükümet Panglong'da vaat edilen federal devleti kuramadı.

Bu, sonraki hükümetleri aklamaz. Sömürgeciler zemini bıraktı, ama orduyla yönetme, azınlıklara özerkliği reddetme ve Rohingyaları vatandaşlıktan çıkarma kararları 1948'den sonra Rangun'da ve Naypyidaw'da alındı.

Kıvılcım: 2021 darbesi. Sınır savaşları yetmiş yıldır sürüyordu. Darbe onları ulusal bir savaşa dönüştürdü, çünkü ilk kez ovadaki Bamarlar da ayaklandı.

Bayrak: Budist-Birmanya milliyetçiliği. Cunta savaşını ülkenin birliğinin ve Budizmin savunması olarak sunuyor. En uç örnek Rohingyalardır. Cuntaya ve birçok Birmanyalıya göre onlar sömürge döneminde gelmiş Bengalli göçmenlerdir; Rohingyalar ise yüzyıllardır Arakan'da yaşadıklarını söylüyor. Tarihî kaynaklar kısmen iki tarafı da doğruluyor: Arakan kıyısında 8. yüzyıldan beri Müslüman tüccarlar vardır ve 15. yüzyılda Arakan'ın Budist krallarının sarayında Müslüman görevliler bulunuyordu; ardından İngiliz yönetimi döneminde Bengal'den güçlü bir göç geldi (HRW). İki anlatının hiçbiri ülkede doğmuş insanların vatandaşlığının reddedilmesini haklı çıkarmaz.

Dış çarpan: silah, koruma ve iş. Bu kadar uzun bir savaş ikmal olmadan sürdürülemez. Aşağıdaki bölüm kimin silah sattığını, kimin kaynak satın aldığını ve cuntayı BM'de kimin koruduğunu belgeliyor.

Kim kazanıyor

Beyan edilmiş ya da doğrulanabilir çıkarları belgeliyoruz, niyetleri değil. Bir taraf yalanlıyorsa bunu belirtiyoruz.

Cunta ve şirket grupları. Silahlı kuvvetler madencilik, bankacılık ve inşaatta faaliyet gösteren iki büyük ekonomik grubu, MEHL ve MEC'i denetliyor. ABD ve Birleşik Krallık bunlara Mart ve Nisan 2021'de, Kanada ise 2007'den beri yaptırım uyguluyor (Gibson Dunn); Avrupa Birliği 19 Nisan 2021'de yaptırım getirdi (GlobalSecurity, AB açıklamasına göre). Ordu için savaş aynı zamanda bir servetin savunmasıdır.

Çin cuntanın başlıca müttefikidir. Belgelenmiş çıkarları:

• enerji: bir doğal gaz boru hattı (2013'ten beri çalışıyor) ve bir petrol boru hattı (2017'den beri) Rakhine'deki Kyaukphyu açıklarındaki Made Adası'ndan Çin'in Yunnan eyaletine uzanır (GlobalSecurity). Bunlar Çin'e giden petrolün bir kısmının Malakka Boğazı'nı atlamasını sağlar;
• Kyaukphyu limanı, Kuşak ve Yol'un parçası: Nisan 2026'da Pekin, Min Aung Hlaing'i kutlayarak tam da bu projelerde «yüksek kaliteli» iş birliği sözü verdi (Al Jazeera). Arakan Ordusu limana birkaç kilometre mesafede savaşıyor;
• nadir toprak elementleri: Geopolitical Monitor'ün aktardığı S&P Global verilerine göre Myanmar 2025'te Çin'in nadir toprak ithalatının yaklaşık %53'ünü sağladı (Geopolitical Monitor). Madenler, Ekim 2024'te denetimlerini ele geçiren KIA'nın bölgelerinde. Reuters'a göre Çin, KIA Bhamo kentine yönelik saldırıdan vazgeçmezse alımı durdurmakla tehdit etti; Çin Dışişleri Bakanlığı ayrıntılardan haberdar olmadığını söyledi (Reuters, Mining.com aracılığıyla);
• yeşim: Kaçin Eyaleti'ndeki Hpakant madenleri Çin'e her yıl milyarlarca dolarlık yeşim sağlıyor (Crisis Group).

Ancak Çin bütün taraflarla konuşuyor ve gerektiğinde isyancılara da baskı yapıyor. The Irrawaddy'ye göre Kasım 2024'te Kokang lideri Peng Daxun'u Lashio'dan çekilmeye ikna etmek için Kunming'de tuttu; Pekin onun tedavi için Çin'de olduğunu söyledi (The Irrawaddy). Nisan 2025'te kent, devir sırasında hazır bulunan Çinli gözlemcilerle birlikte orduya geri döndü (RFA).

Rusya en büyük silah tedarikçisidir. BM özel raportörü Tom Andrews'a göre cunta Şubat 2021 ile Aralık 2022 arasında en az bir milyar dolarlık silah ve malzeme ithal etti: devlet ajansı Rosoboronexport (Su-30 ve MiG-29 savaş uçakları) dahil Rus kuruluşlarından 406 milyon; Çin'den 267 milyon; Singapur merkezli kuruluşlardan 254 milyon; Hindistan'dan 51 milyon; Tayland'dan 28 milyon (The Irrawaddy; BM). Andrews, Rusya, Çin ve daha az ölçüde Hindistan'ın aksine, Singapur ve Tayland hükümetlerinin bu transferleri onayladığına dair kanıtı olmadığını belirtiyor. Özel raportörler bağımsız uzmanlardır ve BM adına konuşmazlar.

Hindistan, kuzeydoğu eyaletlerine uzanan bir ticaret yolu olan Kaladan projesinin parçası olarak Rakhine'de Sittwe limanını inşa etti. Liman 2024'ten beri çatışmalar yüzünden kullanılamıyor ve yol Arakan Ordusu'nun denetimindeki bölgelerden geçiyor (BNI). Hindistan Kaçin nadir toprak elementlerine de erişmek istiyor: Reuters'a göre 2024'te bir devlet şirketinin yetkililerini KIA bölgelerine gönderdi (Reuters, Mining.com aracılığıyla).

Tayland Myanmar gazının büyük bölümünü satın alıyor: Yadana sahasından çıkan gazın yaklaşık %70'i Tayland şirketi PTT'ye gidiyor (Oil & Gas Journal). Ayrıca Myanmar'dan gelen yüz binlerce mülteciye ve işçiye ev sahipliği yapıyor.

ABD ve Avrupa. Cuntaya ve şirket gruplarına yaptırım uyguladılar. Ocak 2022'de Fransız TotalEnergies ve Amerikan Chevron, insan haklarındaki kötüleşmeyi gerekçe göstererek Yadana sahasından çekildiklerini açıkladı (aynı kaynak). Geopolitical Monitor'e göre Trump yönetimine, cuntayla ya da KIA ile pazarlık yapmak da dahil, Myanmar'ın nadir toprak elementlerine erişim önerileri geldi (Geopolitical Monitor): izlenmesi gereken bir çıkar. Simetri için: Batı Myanmar'a başka krizlere göre çok daha az ilgi ve çok daha az yardım gösterdi. BM'nin 2026 insani yardım planı, fon yetersizliği nedeniyle bir önceki yıla göre %27 daha az, 4,9 milyon kişiye yardım etmeyi hedefliyor (OCHA); yardıma ihtiyaç duyan kişi sayısı 16 milyonu aşıyor (OCHA, Temmuz 2026).

Silahlı gruplar. Milisler de kaynaklarla finanse ediliyor: Çin'e giden ticaret yolundaki vergiler (en az 40 gişe ve kontrol noktası, ISP-Myanmar), yeşim, Sagaing'deki altın ve nadir toprak elementleri. Sınırlar boyunca, hükümet yanlısı milislere bağlı yerel klanların işlettiği çevrimiçi dolandırıcılık merkezleri büyüdü. Çin bunların peşine düşmeye başladı: Ocak 2026'da Kokang bölgesinde dolandırıcılık merkezleri işleten Ming ailesinin 11 üyesini idam etti (CNN, ABC17 aracılığıyla).

Dışarıdan kim müdahale ediyor

• ASEAN (Güneydoğu Asya Uluslar Birliği). 24 Nisan 2021'de ASEAN liderleri ve cunta bir «beş maddelik uzlaşı» üzerinde anlaştı: şiddete derhâl son verilmesi, bütün taraflar arasında diyalog, bir ASEAN özel temsilcisi, insani yardım ve temsilcinin bütün taraflarla görüşmek üzere ziyareti (Malay Mail). Cunta bunu uygulamadı ve zirvelerden dışlandı. Seçimlerden sonra Min Aung Hlaing geri dönmeye çalışıyor; 2026 Filipin dönem başkanlığı, ASEAN temsilcisinin Aung San Suu Kyi ile görüşebilmesini istedi (Newcastle Herald, AAP'ye göre).
• BM. Aralık 2022'de Güvenlik Konseyi, İngiltere temsilcisine göre Myanmar hakkındaki ilk karar olan 2669 sayılı kararı kabul etti: 12 kabul, hiç ret yok; Çin, Rusya ve Hindistan çekimser kaldı. Karar şiddetin sona ermesini, Aung San Suu Kyi dahil siyasi tutukluların serbest bırakılmasını, insani erişimi ve Rohingyaların güvenli dönüşünü istiyor (BM). Genel sekreterin özel temsilcisi Julie Bishop'tır (The Star, AFP'ye göre). BM'nin bağımsız bir soruşturma mekanizması (IIMM) yargılamalar için kanıt topluyor.
• Bangladeş. Cox's Bazar kamplarında ve Bhasan Char adasında yaklaşık 1,2 milyon Rohingya'ya ev sahipliği yapıyor. Aralık 2024'ten bu yana 150.000 kişi daha geldi (Daily Observer, BMMYK verilerine göre).

İnsani bedel. Muhalefete yakın ve yalnızca doğrulanmış vakaları sayan bir Birmanya örgütü olan Siyasi Tutuklulara Yardım Derneği'ne (AAPP) göre cunta ve müttefik milisler darbeden bu yana, 28 Temmuz 2026 itibarıyla, en az 8.211 kişiyi öldürdü (AAPP); 22.000'i aşkın kişi siyasi nedenlerle tutuklu (AAPP). Bu sayıma savaşanlar ve diğer silahlı grupların kurbanları dahil değil. Ülke içinde yerinden edilmiş kişilerin sayısı 3,8 milyona yaklaşıyor; bu, ülkede şimdiye kadar kaydedilen en yüksek rakam (UNICEF).

Uluslararası hukuk

Antlaşmalar. Antlaşma veri tabanlarına göre (HRL Minnesota; İnsancıl hukuk rehberi) Myanmar:

• 1956'dan beri Soykırım Sözleşmesi'ne taraftır; BM organlarına başvuruyla ilgili VIII. maddeye çekince koymuştur;
• 1992'den beri Cenevre Sözleşmeleri'ne taraftır, ancak Ek Protokollere taraf değildir;
• Roma Statüsü'ne, yani Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne taraf değildir;
• BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'ni imzalamamıştır.

UAD'deki dava (Gambiya - Myanmar). 11 Kasım 2019'da Gambiya, İslam İşbirliği Teşkilatı'nın (İİT) yetkilendirmesiyle Myanmar'ı Rohingyalara karşı Soykırım Sözleşmesi'ni ihlal etmekle suçladı. Aşamalar:

• 23 Ocak 2020: geçici tedbirler, yani Myanmar'a Rohingyaları koruması için oy birliğiyle verilen emir;
• 22 Temmuz 2022: Divan, asıl davacının Gambiya değil İİT olduğu itirazı dahil Myanmar'ın itirazlarını reddediyor ve kendini yetkili ilan ediyor (UAD);
• on bir devlet Sözleşme'nin nasıl okunması gerektiğini açıklamak için davaya müdahil oluyor: Kanada, Danimarka, Fransa, Almanya, Hollanda, Birleşik Krallık, Maldivler, Slovenya, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Belçika ve İrlanda;
• 12-29 Ocak 2026: esasa ilişkin duruşmalar (UAD);
• karar: 22 Ekim 2026 itibarıyla Divan tarihi açıklamadı.

UAD kişileri değil devletleri yargılar: bir mahkûmiyet kimseyi hapse göndermez, ama Myanmar'ı tazminata ve sorumluları cezalandırmaya zorlar. Divan'ın neye karar vermesi gerektiğini ve neyi emredebileceğini Rohingya, gelmeyen karar yazımızda anlatıyoruz.

**Uluslararası Ceza Mahkemesi.** Myanmar üye değil, ama Bangladeş üye. Yargıçlar, UCM'nin Myanmar'da başlayıp Bangladeş'te tamamlanan sürgün gibi suçları yargılayabileceğine karar verdi (FIDH). 27 Kasım 2024'te savcı, Rohingyaların 2017'de sürülmesi ve zulme uğraması nedeniyle Min Aung Hlaing hakkında tutuklama emri talep etti (BM Cenevre). 22 Ekim 2026 itibarıyla yargıçlar henüz karar vermedi; birçok örgüt ve hukukçu bu gecikmeyi olağan dışı buluyor (CSW; Opinio Juris). Mahkeme, yeni cumhurbaşkanlığı görevinin ona dokunulmazlık sağlamadığını açıkladı (DVB). Dava UCM'nin firarileri sayfamızda yer alıyor.

Evrensel yargı yetkisi. Şubat 2025'te bir Arjantin federal mahkemesi, soykırım ve insanlığa karşı suçlar nedeniyle Min Aung Hlaing ve diğerleri hakkında uluslararası tutuklama emirleri çıkardı (DVB). Evrensel yargı yetkisi, bir devletin en ağır suçları nerede işlenmiş olursa olsun yargılamasına izin verir.

Ötekilerin sorumlulukları. Uluslararası hukuk yalnızca cuntayı ilgilendirmez:

• Human Rights Watch, Arakan Ordusu'nu 2024'te Rohingyalara karşı öldürme ve kundaklamalarla suçluyor (HRW); silahlı gruplar da devletler gibi insancıl hukukla bağlıdır;
• BM özel raportörüne göre darbeden sonraki Rus silah transferleri uluslararası insancıl hukuku ihlal ediyor (Bangkok Post): Cenevre Sözleşmeleri (ortak 1. madde) devletleri, sözleşmeleri ihlal edenlere yardım etmemekle yükümlü kılar.

Kronoloji

Değişiklik kaydı

• 22 Ekim 2026: ilk sürüm.

Kaynaklar: The Irrawaddy · BM Myanmar · CIA · UNFPA · Freedom House · Daily Observer, BMMYK verilerine göre · HRW · HRW · Reuters, Mining.com aracılığıyla · Anadolu · Daily Mirror, Reuters'a göre · ReliefWeb · Al Jazeera · CNBC · Il Post · Daily Ittefaq, BBC'ye göre · All India Radio · Freedom House · V-Dem · ISP-Myanmar · The Irrawaddy · Moemaka, 27.9.2026 · Jamestown · ISP-Myanmar · BNI, 11.8.2026 · ISP-Myanmar · ISP-Myanmar · RFA · Crisis Group · ISP-Myanmar · The Irrawaddy, 6.4.2026 · RFA · Gibson Dunn · GlobalSecurity, AB açıklamasına göre · GlobalSecurity · Geopolitical Monitor · The Irrawaddy · The Irrawaddy · BM · BNI · Oil & Gas Journal · OCHA · OCHA, Temmuz 2026 · CNN, ABC17 aracılığıyla · Malay Mail · Newcastle Herald, AAP'ye göre · BM · The Star, AFP'ye göre · AAPP · AAPP · UNICEF · HRL Minnesota · İnsancıl hukuk rehberi · UAD · UAD · FIDH · BM Cenevre · CSW · Opinio Juris · DVB · Bangkok Post

İlgili haberler: Rohingya, gelmeyen karar: Divan neye karar vermeli, bekleyenlere ne kalıyor · Uluslararası Adalet Divanı Rohingya soykırımı üzerine müzakere ediyor · Dünyanın savaşları «Müslüman» mı? Veriler ne diyor, nedenler neler

← Tüm haberler ve manifestolar