ANALİZ

Avrupa ne yapabilir: yedi öneri

18 Ekim 2026 — Avrupa

«Avrupa'nın seçimleri» dizisi · 10/10

Soru

Bu dizide Avrupa liderliğinin tercihlerini sınadık: enerji, elektrikli otomobil, 2022 öncesinde ve sonrasında Rusya ile ilişkiler, ABD'nin ağırlığı, Nord Stream, göç. Değerlendirme neredeyse her zaman sert oldu. Ama eleştirmek işin kolay kısmı. Bunun yerine ne yapılabilir?

Bu yazı diğerlerinden farklı: bir öneri, dolayısıyla baştan sona sitenin görüşünü yansıtıyor. Dilek listesi yazmamak için her öneriyi dört soruyla sınadık: tarihsel bir emsali var mı, hangi hukuki dayanağa oturuyor, kimin kabul etmesi gerekiyor ve nerede başarısız olma riski taşıyor.

Bu yazı sitenin görüşünü yansıtır. Aktarılan olgular kaynaklarıyla birlikte verilmiştir.

Başlangıç noktası

Ekim 2026'nın ortasında Ukrayna'da barış süreci durmuş durumda. 9 Ekim'de Vladimir Putin, Donald Trump'a müzakerelerin hemen yeniden başlamasının olası olmadığını söyledi; Dışişleri Bakanı Marco Rubio «tehlikeli bir çıkmaz»dan söz ediyor (Al Jazeera, 10/10/2026). Müzakereler, olduğunda, Washington ve Moskova üzerinden yürüyor. Avrupa Kyiv'e yapılan yardımın büyük kısmını ödüyor ama masada oturmuyor: bunu 2022 sonrası tercihler üzerine yazımızda anlattık.

Hedef: birlikte yaşamak

Önerilerden önce hedef. Bir tarafın zaferi değil, barış içinde bir arada yaşamak: Ukrayna ile Rusya'nın komşu kaldığı ve birbirine ateş etmeden komşu kalabilmesi gereken bir Avrupa. Oraya ulaşmak için bütün önerilerde tekrar eden üç ilke gerekiyor.

Karşı tarafa doğru atılan her adım ödüllendirilir. Somut bir jest yapan karşılığında bir şey alır, geri adım atan ise kazandığını kaybeder. Bu, Soğuk Savaş'ta işe yaradı: Haziran 1963'te John F. Kennedy, diğerleri de aynısını yaptığı sürece ABD'nin atmosferde nükleer deneme yapmayacağını açıkladı. Nikita Kruşçev buna ilk kez atmosferdeki denemelerle sınırlı bir yasağı kabul ederek karşılık verdi ve birkaç hafta içinde antlaşma hazırdı (Arms Control Association, 2013).

Herkesin gerekçelerini anlamak. Bir savaş yoktan doğmaz. Taraflar her birinin neye maruz kaldığını ve ne yaptığını masaya koyabilmeli. Nedenleri anlamak, BM Genel Kurulu'nun Mart 2022'de 141 oyla kınadığı saldırıyı haklı çıkarmak anlamına gelmez (UN News). Savaşın yeniden başlamaması için neyin çözülmesi gerektiğini bilmek anlamına gelir.

Kimseyi yıkıma sürüklemeyen bir uzlaşma. Taraflardan birinin ekonomisini yıkan bir barış bir sonraki savaşı hazırlar. Avrupa da yıllardır kimsenin sahada kazanamadığı bir savaşı sonsuza kadar finanse edemez.

1. Yardım karşılığında masada bir yer

Öneri. Avrupa katılmak için izin istemez: bunu bir koşul haline getirir. Kyiv'e yardım sürer, ama iki taahhüde bağlı olarak: Birlik müzakerelerde kendi temsilcisiyle yer alır ve taraflar aşamaları ve süreleri olan, üzerinde anlaşılmış bir yol haritasını izler. Parayı ödeyen, barışa nasıl varılacağını söyleme hakkına sahiptir.

Yol haritasının ilk maddesi gerekçeler üzerine bir masadır: iki tarafın uzmanları karşılıklı suçlamalarını yazıya döker; NATO'nun genişlemesinden 2014'ten bu yana Donbas'taki savaşa, Rusça konuşan azınlıklardan Ukrayna'ya verilen ama tutulmayan güvencelere kadar. Her suçlama için bir çözüm önerisi.

Emsal. Avrupa'nın Ukrayna'ya yardımı zaten koşullu: Aralık 2025'te kararlaştırılan 90 milyar avroluk kredinin geri ödeme ve dondurulmuş Rus varlıklarının kullanımı konusunda kesin kuralları var (OSW, 19/12/2025). Mesele siyasi bir koşul eklemek olurdu. Daha geride, 1975 Helsinki Nihai Senedi Avrupa'nın bloklar arasında masaya oturabileceğini gösteriyor. Gerekçeler masası için de bir model var: iki hükümetin 2002'de kurduğu Zor Meseleler İçin Polonya-Rusya Grubu. İki ülkenin tarihçileri, 1918'den 2008'e ortak tarihlerinin en acı noktaları üzerine yan yana bölümler yazdı; bunlar hem Varşova'da hem Moskova'da yayımlandı (University of Pittsburgh Press).

Dayanak. Yardım ve ortak dış politika kararları oybirliğiyle 27 ülkeye aittir.

Kimin kabul etmesi gerekiyor. 27 ülke, Kyiv, ardından bugün kendi aralarında müzakere eden Moskova ve Washington.

Nerede başarısız olabilir. Saldırıya uğramış bir ülkeye yardımı koşula bağlamak terk etmek olarak okunabilir ve Moskova bunu tutumunu sertleştirmek için kullanabilir. Oybirliği zordur. Bir yol haritası ancak Rusya da kabul ederse işler. Gerekçeler masası da bir suçlamalar mahkemesine dönüşebilir: Polonya-Rusya grubu bir savaş sırasında değil, yumuşama yıllarında çalıştı.

2. Tartışmalı bölgeler üzerine gerçek bir referandum

Öneri. Cepheyi dondurmak hiçbir şeyi çözmez: başka çatışmalarda on yıllardır olduğu gibi sorunu erteler. İlke halkların kendi kaderini tayin hakkı olmalı. Tartışmalı bölgelerin geleceğine orada yaşayanlar, müzakerenin parçası olan bir referandumla karar vermeli. Ama işgal altında düzenlenenler gibi değil, gerçek bir referandum: askerlerin çekilmesi, geçici bir uluslararası yönetim, kaçanların da oy kullanması ve BM gözlemcileriyle.

Emsal. 1999'da BM, o sırada Endonezya yönetimindeki Doğu Timor'da Endonezya ile Portekiz arasındaki bir anlaşmaya dayanan bir halk danışması düzenledi: kayıtlıların %98'i oy kullandı ve %78,5'i bağımsızlığı seçti. Ardından milis şiddeti, uluslararası bir güç ve bağımsızlığa kadar bir BM yönetimi geldi (BM barışı koruma misyonları). Karşı örnek, 2014'te Kırım'da ve 2022'de diğer bölgelerde askeri işgal altında düzenlenen ve devletlerin büyük çoğunluğunca tanınmayan referandumlardır.

Dayanak. BM Şartı halkların kendi kaderini tayin hakkını tanır. Ama Ukrayna Anayasası, ülke topraklarındaki değişikliklere yalnızca tüm Ukrayna'yı kapsayan bir referandumla karar verilebileceğini belirtir ve sıkıyönetim altında referandumu yasaklar (Washington Law Review, 2022). Dolayısıyla önce bir ateşkes gerekir.

Kimin kabul etmesi gerekiyor. Kyiv, Moskova ve referandumu düzenlemesi gereken BM.

Nerede başarısız olabilir. Kim oy kullanacak? Milyonlarca insan kaçtı, başkaları geldi. Moskova oylamadan önce askerlerini çekmeyi kabul etmeyecek; Kyiv toprakları kaybetmekten korkuyor. Timor da oylama sonrasının şiddetli olabileceğini gösteriyor.

3. NATO yalnızca Moskova'nın da imzaladığı bir anlaşma içinde

Öneri. Ukrayna'nın NATO'ya girişi Rusya için bir güvenlik sorunu olmamalı. Bu yüzden yalnızca Moskova'nın da imzaladığı bir anlaşma çerçevesinde gerçekleşmeli. Karşılığında Ukrayna silahlı kalır, Avrupa Birliği'ne girmekte serbesttir ve yeniden saldırıya uğrarsa müdahale etmeye hazır ülkelerden yazılı güvenceler alır.

Emsal. 1955'te Avusturya, daha sonra anayasasına yazılan kalıcı tarafsızlık karşılığında yaklaşık 40.000 Sovyet askeri dahil tüm yabancı askerlerin çekilmesini sağladı (Country Studies, Austria). 2008'de Bükreş'te Almanya ve Fransa, tam da Moskova'yı kışkırtmamak için Ukrayna'nın girişini frenledi. Karşıt emsal 1994 Budapeşte Memorandumu'dur: Ukrayna, ne 2014'ü ne de 2022'yi engelleyen «güvenceler» karşılığında nükleer silahlarını devretti (1990'dan 2022'ye yazımız).

Dayanak. 1999'da İstanbul'da Rusya'nın da imzaladığı Avrupa Güvenlik Şartı iki ilkeyi birlikte içerir: her devlet ittifaklarını seçmekte özgürdür ve hiç kimse kendi güvenliğini başkalarının güvenliği pahasına güçlendirmemelidir (İstanbul Şartı, AGİT, 1999). İkisini de dikkate alan bir anlaşma bir antlaşmaya yazılmalıdır.

Kimin kabul etmesi gerekiyor. Kyiv, Moskova, NATO ülkeleri ve garantör ülkeler.

Nerede başarısız olabilir. Bir komşunun ittifakları konusunda son sözü Moskova'ya vermek, Moldova'dan Gürcistan'a başka ülkelerin korktuğu bir emsal yaratır. Ukrayna Anayasası NATO üyeliğini stratejik bir hedef olarak belirtir. Budapeşte'nin dersi de somut taahhütler içermeyen güvencelerin hiçbir değeri olmadığıdır.

4. Yaptırımlar: ilk adım Avrupa'ya düşüyor

Öneri. Yaptırımlar çoğu zaman hiçbir suçu olmayanları da vurur. 2022'den bu yana da paket paket artırıldılar; yeni Rus eylemlerine yanıt olarak olmaktan çok, baskıyı artırmak için ve özellikle Avrupa'nın kararıyla. Tırmanma bir Avrupa tercihiyse, ilk adımı atması gereken de Avrupa'dır: gıdadan ilaca ve gündelik mallara kadar sivilleri vuran önlemleri hemen kaldırmak ve diğerlerini müzakeredeki ilerlemeye bağlı olarak adım adım azaltmak için bir takvim önermek. Yazılı bir kuralla: taahhütler çiğnenirse yaptırımlar geri gelir.

Emsal. 2015'teki İran nükleer anlaşması tam olarak bunu öngörüyordu: doğrulanmış taahhütler karşılığında kaldırılan yaptırımlar ve onları yeniden getirmek için bir mekanizma. Eylül 2025'te bu mekanizma kullanıldı ve BM yaptırımları geri geldi (Congressional Research Service, 7/7/2026).

Dayanak. Avrupa yaptırımları 27 ülkenin oybirliğiyle alınır ve kaldırılır.

Kimin kabul etmesi gerekiyor. 27 ülke. Moskova somut adımlarla karşılık vermeli.

Nerede başarısız olabilir. Moskova jesti karşılığında hiçbir şey vermeden cebine koyabilir. Bazı Avrupa hükümetleri bunu bir teslimiyet olarak görür. ABD yaptırımları da, kararları gerçekte kimin verdiği üzerine yazımızda gördüğümüz gibi, Avrupa'nın denetimi dışında kalır.

5. Zararları kim öder: özel kişiler değil Rus devleti, ve iki taraf için bir yargıç

Öneri. Birlik'te iki tür Rus varlığı dondurulmuş durumda ve bunlar birbirine karıştırılmamalı. Bir yanda Rusya Merkez Bankası'nın, yani devletin varlıkları var: 200 milyar avrodan fazla. Öte yanda yaptırım uygulanan özel kişilerin varlıkları: 2023'te yaklaşık 24 milyar (Mind, Komisyon verilerine göre, 25/5/2023). Savaşa özel kişiler karar vermedi ve onların varlıkları bir mahkeme kararı olmadan yeniden yapılanma için kullanılamaz. Devletin varlıkları ise barış anlaşmasında öngörülen bir savaş zararları fonuna aktarılabilir.

Ama fon herkese aynı ölçüyü uygulamalı. Savaşı başlatan zararını öder. Ne var ki her taraf işlediği savaş hukuku ihlallerinin bedelini öder: Ukrayna da, Rusya'da vurulan siviller ya da kanıtlanırsa Nord Stream'e yapılan gibi saldırılar için. Buna kamuya açık hesapları olan ve her avroyu denetleyen bağımsız bir komisyon karar vermeli.

Emsal. Eritre ile Etiyopya arasındaki savaştan sonra bir tahkim komisyonu Eritre'yi işgal nedeniyle sorumlu tuttu, ama savaş sırasında işlenen, kötü muamele gören esirlerden yağmalara kadar ihlaller için iki ülkeyi de sorumlu tuttu: 2009'da Etiyopya'ya yaklaşık 174 milyon dolar, Eritre'ye yaklaşık 163 milyon dolar tazminat hükmetti (ASIL, 2009). Kuveyt'in işgalinden sonra da Irak, petrol gelirlerinin bir kısmıyla 52,4 milyar dolar tazminat ödedi; son taksit 2022'de ödendi (UN News, 9/2/2022).

Dayanak. Rusya'nın imzaladığı bir anlaşma ya da uluslararası bir karar. Aralık 2025'te 27 ülke dondurulmuş varlıkları zaten tazminatların ödenmesine bağladı (OSW).

Kimin kabul etmesi gerekiyor. Varlıkların büyük kısmının bulunduğu Belçika'dan başlayarak 27 ülke; kendi verdiği zararlardan da sorumlu tutulmayı kabul etmesi gereken Kyiv; Moskova.

Nerede başarısız olabilir. Varlıkları bir anlaşma olmadan kullanmak Avrupa'yı davalara ve mali risklere açık bırakır. Kyiv saldırganla yan yana yargılanmayı reddedebilir. Bir komisyon da yıllar alır.

6. Dayatılan denetimlerle değil, şeffaflıkla güvenlik

Öneri. Kimse rakibinin evine gelip denetlemesini istemez. Bu yüzden denetim dayatmak yerine şeffaflığı teşvik eden ödüller gerekir: kendi kuvvetleri, tatbikatları ve sınırlara yakın asker hareketleri hakkındaki verileri kamuya açıklayan, karşılığında yaptırımların azaltılması ya da ticarete ve ortak programlara erişim gibi bir şey alır. Daha fazla şeffaflık, daha fazla avantaj.

Emsal. 1992'de imzalanan ve 2002'den beri yürürlükte olan Açık Semalar Antlaşması, Rusya ve ABD dahil otuzdan fazla ülkenin askeri kuvvetleri gözlemlemek için silahsız uçaklarla birbirinin üzerinden uçmasına izin veriyordu: yerdeki denetimlerden daha az müdahaleci bir denetim biçimi. ABD 2020'de, Rusya 2021'de antlaşmadan çekildi (Center for Arms Control). 1990 tarihli Konvansiyonel Kuvvetler Antlaşması Avrupa'daki silahlara tavan koyuyordu; Rusya 2023'te bu antlaşmadan çekildi (Overt Defense, 7/11/2023).

Dayanak. Avrupa devletleri, Rusya ve ABD arasında, AGİT çerçevesi de dahil yeni bir anlaşma.

Kimin kabul etmesi gerekiyor. Herkesin: bu yüzden en yavaş yol budur.

Nerede başarısız olabilir. Beyan edilen veriler tahrif edilebilir ve asgari bir doğrulama olmadan güven büyümez. Ama bir teşvik sistemi birkaç adımla başlayabilir ve işe yararsa genişleyebilir.

7. Herkesin işine yarayan bir uzlaşma, ekonomik olarak da

Öneri. Barış, hesaplarda da bütün tarafların işine yaramalı. Ukrayna için finanse edilmiş bir yeniden yapılanma ve Birlik'e açık bir yol. Rusya için taahhütlere uyulmasına bağlı olarak yaptırımların kademeli azaltılması ve bazı ticari ilişkilerin yeniden başlaması. Avrupa için bütçelerine ve vatandaşlarına yük olan bir harcamanın sona ermesi. Rusya ile ticaret yeniden başlayabilir, ama yeni kurallarla: gaz için önerdiğimiz gibi, bağımlılık olmadan.

Emsal. İkinci Dünya Savaşı'ndan beş yıl sonra Fransa, dünün düşmanı Almanya ile kömür ve çeliği ortak kullanmayı önerdi; amaç iki ülke arasında yeni bir savaşı «yalnızca düşünülemez değil, maddi olarak da imkânsız» kılmaktı. Bu öneriden 1951'de ilk Avrupa Topluluğu doğdu (AB Konseyi, Schuman Bildirgesi).

Dayanak. Barış anlaşması ve Birlik'in ticaret antlaşmaları.

Kimin kabul etmesi gerekiyor. 27 ülke, Kyiv, Moskova.

Nerede başarısız olabilir. Avrupa dört yılı aşkın süredir Ukrayna için harcama yapıyor ve yapmaya devam edecek: 90 milyar avroluk kredi 2026 ve 2027'yi kapsıyor ve yalnızca Mayıs-Haziran 2026'da Avrupa kurumları, büyük kısmı bu kredi üzerinden olmak üzere yaklaşık 11 milyar avro ayırdı (Kiel Institute, 13/8/2026). Ama bir komşusuna saldıran ülkeyle ticareti yeniden açmak Avrupa hükümetlerini bölüyor ve güvenceler olmadan bir sonraki savaşı finanse etme riski taşıyor. 1951 Topluluğu savaş sırasında değil, savaş bittikten sonra doğdu.

Diğer yazıların dersleri

Yedi öneri savaşla ilgili. Ama dizi başka tercihlere de değindi ve her biri bir düzeltme öneriyor:

• Enerji: Rus, Amerikan ya da Katar kaynaklı olsun, hiçbir tedarikçi Avrupa gazında belirli bir payın üzerine çıkmamalı (yazı).
• Elektrikli otomobil: bir tarih belirlemek yetmez; yalnızca gümrük vergileri değil, araştırmaya ve bataryalara yatırım gerekir (yazı).
• Egemenlik: Avrupa'nın zaten sahip olduğu araçları kullanmak; örneğin Avrupa şirketlerini yabancı yaptırımlara karşı koruyan ve bugün çekmecede bekleyen yasa (yazı).
• Aynı ölçü: Ukrayna'ya gösterilen koruma ve ilgi Sudan ve diğer unutulmuş savaşlar için de geçerli olmalı (yazı).
• Göç: yurtdışındaki pahalı merkezler yerine yasal yollar ve menşe ülkelerle geri dönüş anlaşmaları (yazı).
• Herkes için kurallar: saldırıya uğramış ve Avrupa'nın desteklediği bir ülke bile savaş hukukuna uymalı (Nord Stream yazısı).

Değerlendirmemiz

Bu önerilerin hiçbiri kolay değil. Bazıları başarısız olabilir ve bunu yazdık. Ama hepsi, dizinin tamamından geçen aynı ilkeden yola çıkıyor: diplomasi her şeyden önce gelir, her zaman. Ve hepsinin hedefi aynı: birinin zaferi değil, barış içinde bir arada yaşamak.

Tercih yapan bir Avrupa masaya oturmak için izin istemez: sahip olduğu ağırlığı kullanır ve karşı tarafın attığı her adımı ödüllendirir. Çatışmaları kendiliğinden çözülmesi umuduyla dondurmaz: orada yaşayanların karar vermesine izin verir. Bir ülkenin güvenliğini bir başkasının güvensizliğine dönüştürmez. Kendi sorumluluklarını, ağırlaştırdığı ve hiçbir suçu olmayanları da vuran yaptırımlardan başlayarak kabul eder. Herkese aynı ölçüyü uygular: saldıran öder, ama müttefikler dahil herkes kendi suçlarından sorumludur. Ve bugün düşman olanın da işine yarayan bir barış arar, çünkü kalıcı olan tek barış budur.

Neler izlenmeli

• Müzakerelerin yeniden başlaması ve Avrupa'nın masada bir yer alıp almayacağı.
• Dondurulmuş Rus varlıklarının ve 90 milyarlık kredinin akıbeti.
• Ukrayna, yaptırımlar ve göçün yeniden gündeme geleceği Aralık'taki Avrupa Konseyi.

Kaynaklar: Al Jazeera, 10/10/2026 · Arms Control Association, 2013 · UN News · OSW, 19/12/2025 · University of Pittsburgh Press · BM barışı koruma misyonları · Washington Law Review, 2022 · Country Studies, Austria · İstanbul Şartı, AGİT, 1999 · Congressional Research Service, 7/7/2026 · Mind, Komisyon verilerine göre, 25/5/2023 · ASIL, 2009 · UN News, 9/2/2022 · Center for Arms Control · Overt Defense, 7/11/2023 · AB Konseyi, Schuman Bildirgesi · Kiel Institute, 13/8/2026

İlgili haberler: 2022'den sonra: Avrupa neyi seçti ve bunun bedeli ne oldu · 1990'dan 2022'ye: Ukrayna'daki savaşa nasıl gelindi · Avrupa'nın seçimlerinde gerçekten kim karar veriyor

← Tüm haberler ve manifestolar