ANALİZ

Avrupa'nın seçimlerinde gerçekten kim karar veriyor

18 Ekim 2026 — Avrupa

«Avrupa'nın seçimleri» dizisi · 7/8

Sınanacak tez

Sık duyulan bir tez var: Avrupa gerçekte karar vermiyor. Washington onu emir vermeye gerek duymadan; dolarla, faizlerle, kredi derecelendirme kuruluşlarıyla ve büyük fonlarla yönlendiriyor. Yoluna çıkan bir hükümet birkaç gün içinde dize getirilebilir.

Serinin 2022 sonrası seçimler yazısının ardından gelen bu bölümünde tezi kaldıraç kaldıraç sınıyoruz. Her biri için işe yaradığı belgelenmiş vakaları ve Avrupa'nın direndiği vakaları arıyoruz. Her zamanki kural: kanıtlanmış bir çıkar, bir nedenin kanıtı değildir.

Birinci kaldıraç: dolar ve yaptırımlar

Dolar hâlâ dünyanın birinci para birimi: merkez bankası rezervlerinin %56,7'sini oluşturuyor (IMF, 30/9/2026). Dolarla iş yapan herkes Amerikan sisteminden geçer; bu yüzden Washington yalnızca kendi aldığı yaptırım kararlarını çiğneyenleri bile cezalandırabilir.

En bilinen vaka Fransız. Haziran 2014'te BNP Paribas, New York'ta bir mahkemede suçunu kabul etti ve 2004-2012 arasında Sudan, Küba ve İran'a yönelik ABD yaptırımlarını deldiği için 8,9 milyar dolar ödedi (Al Jazeera, 30/6/2014).

ABD İran'la nükleer anlaşmadan çekilince Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık, Tahran'la dolar kullanmadan ticaret yapmak için INSTEX adlı bir şirket kurdu. Şirket dört yılda tek bir işlem yaptı: 2020 başında bir tıbbi malzeme sevkiyatı. Mart 2023'te tasfiye edildi; Avrupa hükümetleri önerileri reddeden İran'ı suçladı (İngiltere Hükümeti, 9/3/2023).

En yeni vaka uluslararası hukukla ilgili. 9 Ekim 2026'da Washington, Netanyahu hakkındaki tutuklama kararı ve Afganistan'daki ABD askerlerine yönelik soruşturmanın ardından Uluslararası Ceza Mahkemesi'ni kurum olarak yaptırım listesine aldı. Mahkemeyle çalışan Avrupalı bankalar ve sigortacılar ikincil yaptırım riskiyle karşı karşıya. 58 Avrupa Parlamentosu üyesi Komisyon'dan, şirketlerin yabancı yaptırımları uygulamasını yasaklayan ve tazminat talep etmelerine imkân veren Avrupa yasası «Engelleme Tüzüğü»nü devreye sokmasını istedi (Euronews, 14/10/2026). Komisyon şimdilik diplomasiyi tercih ediyor (EUobserver, 14/10/2026); 16 Ekim'deki Avrupa Konseyi yaptırımlardan duyduğu derin üzüntüyü dile getirdi, ancak sonuç bildirgesinde Engelleme Tüzüğü'nden söz etmedi (Avrupa Konseyi, 16/10/2026). Mahkemenin uzun kuşatmasını burada yazdık.

Karşı örnek. Mayıs 2021'de Biden yönetimi, yaptırıma tabi faaliyetlerde bulunduklarını kabul etmesine rağmen, boru hattını isteyen Almanya ile ters düşmemek için Nord Stream 2 şirketine ve genel müdürüne yönelik yaptırımlardan vazgeçti (Maritime Executive, 19/5/2021). Berlin direndiğinde Washington geri adım atabiliyor.

İkinci kaldıraç: faiz farkı

Burada tezin düzeltilmesi gerekiyor. Avrupa'nın en ağır iki borç krizinde belirleyici baskı Frankfurt'tan ve Avrupa başkentlerinden geldi.

İtalya, 2011. 5 Ağustos'ta Avrupa Merkez Bankası, Jean-Claude Trichet ve Mario Draghi'nin imzasıyla Berlusconi hükümetine yazarak kesin ve acil önlemler istedi: kesintiler, reformlar, denk bütçe. AMB'nin İtalyan tahvillerine desteği bu taleplere bağlandı. Mektubu 29 Eylül'de Corriere della Sera kamuoyuna açıkladı; Berlusconi 12 Kasım'da istifa etti (Wikipedia, Trichet-Draghi mektubu). Dönemin ABD Hazine Bakanı Timothy Geithner anılarında, o sonbaharda «Avrupalı yetkililerin» Berlusconi'yi düşürmek için Washington'dan yardım istediğini, buna bir IMF kurtarma paketine desteğin reddedilmesinin de dahil olduğunu yazdı. Washington reddetti: «Ellerimizde kan olamaz» (The Local, 14/5/2014).

Yunanistan, 2015. 28 Haziran'da, alacaklıların planına ilişkin referandumun arifesinde, AMB Yunan bankalarına acil likiditeyi artırmayı reddetti. Çipras hükümeti bankaları kapattı ve para çekmeye sınır getirdi (NPR, 28/6/2015).

Karşı örnek. Faiz farkı krizini bitiren de aynı AMB oldu. 26 Temmuz 2012'de Draghi Londra'da şöyle dedi: «AMB euroyu korumak için ne gerekiyorsa yapmaya hazır.» Zayıf ülkelerin faizleri düştü (Quartz). Ve piyasalar yalnızca Washington'a itaat etmeyenleri cezalandırmıyor: Eylül 2022'de ABD'nin en sadık müttefiklerinden Liz Truss'un Birleşik Krallığı, finansmanı olmayan vergi indirimleri açıkladı; sterlin tarihin en düşük seviyesine indi, İngiltere Merkez Bankası müdahale etmek zorunda kaldı ve Truss 44 gün sonra istifa etti (CNBC, 21/10/2022).

Kredi derecelendirme kuruluşları ve büyük yatırım fonları konusunda, Washington adına bir Avrupa hükümetine doğrudan baskı yapıldığına dair belgelenmiş bir kanıt bulamadık. Bu yüzden onları kanıtlanmış kaldıraçlar arasında saymıyoruz.

Üçüncü kaldıraç: vergiler

28 Haziran 2025'te aralarında Almanya, Fransa ve İtalya'nın da bulunduğu G7 ülkeleri, ABD'li çok uluslu şirketleri OECD'de kararlaştırılan %15'lik küresel asgari vergiden muaf tutmayı kabul etti: bu şirketler yalnızca ABD'de vergi ödeyecek. Anlaşma, Kongre'nin asgari vergiyi Amerikan şirketlerine uygulayan ülkelere karşı bir «misilleme vergisi» tartıştığı sırada geldi (Reuters, Arab News aracılığıyla, 28/6/2025).

Ama tablo tek yönlü değil. Eylül 2024'te AB Adalet Divanı, İrlanda'nın Apple'a yasadışı devlet yardımı verdiğine ve Apple'ın 13 milyar eurodan fazla vergiyi geri ödemesi gerektiğine hükmetti. Apple'ı şirketle birlikte savunan İrlanda hükümetiydi (Silicon Republic, 10/9/2024). Çok uluslu şirketleri kayıran vergi rekabeti, bu örnekte bir Avrupa ülkesinin işiydi.

Karşı örnek. Nisan 2025'te Komisyon, yeni Dijital Piyasalar Yasası kapsamında Apple'a 500 milyon, Meta'ya 200 milyon euro ceza verdi (AFP, Arab News aracılığıyla, 23/4/2025). Eylül 2025'te Google'a 2,95 milyar euro ceza kesti; Trump ticari misillemeyle tehdit etti (Euronews, 6/9/2025). Cezalar yine de verildi.

Dördüncü kaldıraç: güvenlik

Bu en açık kaldıraç. 28 Temmuz 2025'te, ABD'nin %15'lik gümrük vergisini kabul eden anlaşmayı savunan AB Ticaret Komiseri Maroš Šefčovič şöyle dedi: «Mesele yalnızca ticaret değil, güvenlik, Ukrayna» (IBTimes, 28/7/2025). Gerisini önceki yazılar gösterdi: NATO'nun Avrupalı üyelerinin ithal ettiği silahların %58'i ABD'den geliyor ve Avrupa hükümetleri Kyiv için Amerikan silahı satın alıyor.

Karşı örnek. 2008'de Bükreş'teki NATO zirvesinde Almanya ve Fransa, Washington'ın başlatmak istediği Ukrayna ve Gürcistan'ın üyelik sürecini engelledi (NATO, 3/4/2008).

Peki ya ABD borcu?

ABD'nin borcunu finanse etmek için Avrupa'ya ihtiyaç duyduğu da söyleniyor. Rakamlar başka bir şey söylüyor. Temmuz 2026'da yabancıların elindeki ABD Hazine tahvilleri yaklaşık 9.250 milyar dolar değerindeydi (Trading Economics, Hazine verileriyle); bu, Ağustos'ta 40.000 milyar doları aşan borcun dörtte birinden az (Africanews, 20/8/2026). En büyük yabancı alacaklılar Japonya, Birleşik Krallık ve Çin. ABD borcu büyük ölçüde içeride finanse ediliyor.

Ne işe yaradı

Avrupa ortak kurallar ve kurumlarla birlikte hareket ettiğinde, Amerikan çıkarlarına karşı bile sonuç alıyor: büyük dijital platformlara cezalar tehditlere rağmen verildi, Apple kararı kesinleşti, AMB 2012'de euroya karşı spekülasyonu durdurdu ve 2021'de Berlin, Washington'ın Nord Stream 2 şirketine yaptırımdan vazgeçmesini sağladı.

Değerlendirmemiz

Bu bölüm sitenin görüşünü yansıtır. Yukarıda aktarılan olgulardan ayrıdır.

Başlangıçtaki tez yarı yarıya doğru. Washington'ın gerçek ve belgelenmiş kaldıraçları var: düşmanlarıyla ticaret yapanları cezalandırdığı dolar ve açıkça ticari ve vergisel tavizlerle takas ettiği güvenlik. Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne yönelik yaptırımlar bunu çıplak biçimde gösteriyor: Avrupa'nın istediği ve finanse ettiği bir mahkemeyi vuruyorlar.

Ama tezin diğer yarısı ayakta kalmıyor. 2011'de İtalya'yı ve 2015'te Yunanistan'ı dize getiren faiz farkının Avrupalı bir adresi vardı: Frankfurt ve Avrupa başkentleri. Çok uluslu şirketleri kayıran vergi cennetleri de Birlik'in içinde. Amerika'nın karar verdiğini söylemek bir kısmı için doğru; diğer kısmı için Avrupa'nın yönetici sınıflarını aklamanın rahat bir yolu.

Bize göre asıl mesele başka. Avrupa elindeki araçları kullandığında kazanıyor: AMB ve rekabet politikası bunu gösterdi. Engelleme Tüzüğü 1996'dan beri var ve yaptırımlar Uluslararası Ceza Mahkemesi'ni vurduğu şu anda bile çekmecede duruyor. Bağımlılık yalnızca dayatılmıyor: elindekini kullanmaktan her vazgeçişte, büyük ölçüde seçiliyor.

Neler izlenmeli

• Komisyon'un Uluslararası Ceza Mahkemesi'ni korumak için Engelleme Tüzüğü'nü devreye sokma konusundaki kararı.
• ABD'li çok uluslu şirketlerin küresel asgari vergiden muafiyetinin OECD'de uygulanması.
• Avrupa fonlarıyla yapılan Amerikan silah alımları ve yeniden silahlanma programlarında Avrupa ürünlerinin payı.

Kaynaklar: IMF, 30/9/2026 · Al Jazeera, 30/6/2014 · İngiltere Hükümeti, 9/3/2023 · Euronews, 14/10/2026 · EUobserver, 14/10/2026 · Avrupa Konseyi, 16/10/2026 · Maritime Executive, 19/5/2021 · Wikipedia, Trichet-Draghi mektubu · The Local, 14/5/2014 · NPR, 28/6/2015 · Quartz · CNBC, 21/10/2022 · Reuters, Arab News aracılığıyla, 28/6/2025 · Silicon Republic, 10/9/2024 · AFP, Arab News aracılığıyla, 23/4/2025 · Euronews, 6/9/2025 · IBTimes, 28/7/2025 · NATO, 3/4/2008 · Trading Economics, Hazine verileriyle · Africanews, 20/8/2026

İlgili haberler: Nord Stream askeri bir hedef miydi? · 2022'den sonra: Avrupa neyi seçti ve bunun bedeli ne oldu · Washington'u kaygılandıran Avrupa-Rusya pazarı: rakamlar ne diyor · Mahkemeye altı ay: Washington UCM'nin tamamına yaptırım uyguladı ve bağımsızlığı üzerine bir pazarlık başlattı

← Tüm haberler ve manifestolar