ANALİZ

1990'dan 2022'ye: Ukrayna'daki savaşa nasıl gelindi

15 Ekim 2026 — Avrupa

«Avrupa'nın seçimleri» dizisi · 3/3

Bu yazı neden

Büyük çaplı savaş 24 Şubat 2022'de başlıyor, ama Avrupa ile Rusya arasındaki kopuşun kökleri eskiye uzanıyor. Önceki yazı, bu kopuşta çıkarı olanlarla ona yol açanları birbirinden ayırdı. Burada otuz yılı sıraya koyuyoruz, tek bir kuralla: Bir taraf için rahatsız edici her olgu için diğer tarafı rahatsız edenleri de arıyoruz ve sözü önce mahkemelere ve uluslararası gözlemcilere, sonra hükümetlere veriyoruz.

1990: sözlü vaat

9 Şubat 1990'da ABD Dışişleri Bakanı James Baker, Gorbaçov'a üç kez NATO'nun doğuya «bir santim bile» ilerlemeyeceğini söyledi. Bush, Kohl, Mitterrand ve Thatcher de benzer şeyler söyledi. Bunu, National Security Archive tarafından 2017'de yayımlanan belgeler kanıtlıyor.

Ama bu sözlerin hiçbiri bir antlaşmaya girmedi. Almanya'nın yeniden birleşmesine ilişkin antlaşma yalnızca eski Doğu Almanya'da yabancı NATO birliklerini ve nükleer silahları yasaklıyor. 2014'te bizzat Gorbaçov, o yıllarda Doğu'ya genişlemenin konuşulmadığını söyledi; yine de Batı'nın o anlaşmaların ruhuna ihanet ettiğini ekledi (Alman Federal Güvenlik Politikası Akademisi).

Moskova ne imzaladı

• Helsinki 1975 ve İstanbul 1999: Her devlet ittifaklarını özgürce seçer. İstanbul Şartı, kimsenin kendi güvenliğini başkalarının güvenliği pahasına artırmaması gerektiğini, yani Moskova'nın her zaman kullandığı argümanı ekliyor; ayrıca kimsenin Avrupa'nın bir bölümünü kendi «nüfuz alanı» sayamayacağını da. İkisi aynı paragrafta yer alıyor.
• Budapeşte 1994: Ukrayna eski Sovyet nükleer silahlarından vazgeçiyor; Rusya, ABD ve Birleşik Krallık onun sınırlarına saygı göstermeyi taahhüt ediyor.
• NATO-Rusya Kurucu Senedi, 1997: Taraflardan hiçbirinin diğerinin kararları üzerinde veto hakkı yok.

Ve NATO'ya girmek isteyenler Doğu ülkeleriydi: Polonya, Macaristan, Çekya ve Baltık ülkeleri Sovyet işgallerini hatırlıyordu.

İşbirliğinden çatışmaya

1999. Polonya, Macaristan ve Çekya NATO'ya giriyor. Aynı yıl NATO, BM onayı olmadan Kosova nedeniyle Sırbistan'ı bombalıyor. Moskova bunu unutmayacak.

2002. Hâlâ işbirliği dönemi: NATO-Rusya Konseyi kuruluyor. O aylarda Ukrayna Devlet Başkanı Kuçma'nın yanında Putin, Ukrayna ile NATO arasındaki ilişkilerin «bu iki ortak arasındaki bir mesele» olduğunu söylüyor (Kremlin).

2007-2008. Münih'te Putin, ABD'nin önderlik ettiği düzene açıkça saldırıyor. Uyarılar Batı'dan da geliyor: Daha 1997'de Amerikalı diplomat George Kennan genişlemeyi Soğuk Savaş'tan bu yana Amerikan politikasının en vahim hatası olarak nitelendirmişti (New York Times, 5/2/1997). Şubat 2008'de ABD'nin Moskova Büyükelçisi William Burns, Washington'a Ukrayna'nın NATO'ya girmesinin tüm Rus yönetici sınıfı için en net kırmızı çizgi olduğunu yazıyor (WikiLeaks'in yayımladığı yazışma, Fair Observer).

Nisan'da Bükreş zirvesinde NATO, Ukrayna ile Gürcistan'ın «üye olacağını» duyuruyor (NATO, 3/4/2008), ama Almanya ve Fransa somut üyelik yolunu engelliyor. Sonuç: Moskova kendini tehdit altında hissediyor, Kyiv korumasız kalıyor. Ağustos'ta Gürcistan'da savaş çıkıyor; Avrupa Birliği'nin istediği bir soruşturma, ilk ateşi Tiflis'in açtığı, ama Rusya'nın karşılığının meşru müdafaa sınırlarını aştığı sonucuna varacak (RTÉ, Tagliavini raporu üzerine).

O zaman bile yol belli değildi: 2010'da ABD ve Rusya yeni bir nükleer silah antlaşması imzalıyor, 2012'de Rusya Avrupa'nın alkışlarıyla Dünya Ticaret Örgütü'ne giriyor (EUI).

2013: bir ülke için iki pazar

Asıl kopuş ekonomik bir çekişmeden doğuyor. Moskova Ukrayna'yı kendi gümrük birliğinde istiyor; Brüksel ona bir serbest ticaret anlaşması öneriyor. İkisi birlikte olmaz.

Ağustos 2013'te Rusya, Ukrayna mallarını bir hafta boyunca sınırda bekletiyor (OSW). Putin'in bir danışmanı Avrupa ile imzayı «intihar» olarak nitelendiriyor (Reuters, Moscow Times aracılığıyla). Kasım'da Devlet Başkanı Yanukoviç imzadan vazgeçiyor; 17 Aralık'ta Moskova ona 15 milyar dolar ve gazda üçte bir indirim veriyor (Moscow Times). Maydan meydanındaki protestolar buradan doğuyor.

2014: Maydan, Kırım, Donbas

Maydan. Üç aylık protestoların ardından Yanukoviç Şubat'ta kaçıyor. Yalnızca 18-20 Şubat arasında Kyiv'in merkezinde 73 sivil ve 11 polis ölüyor (Hromadske). Şubat başında, Amerikalı diplomat Victoria Nuland'ın büyükelçiyle hükümete kimin girmesi gerektiğini konuştuğu ve Avrupa Birliği'ne hakaret ettiği gizlice kaydedilmiş bir telefon görüşmesi yayılmıştı (MPR, AP'ye dayanarak): Washington söz sahibi olmak istiyordu ve Brüksel'le aynı görüşte değildi.

Aşırı sağ. Vardı ve silahlıydı. Azov taburu 2014'te kuruluyor ve ilk komutanı neo-Nazi bir gruptan geliyordu; 2018'de ABD Kongresi onun finanse edilmesini yasaklıyor (The Hill, Temsilci Ro Khanna'nın sitesinde). Ama sandıkta ağırlığı az: 2019'da birleşik aşırı sağın tamamı %2,15 alıyor ve parlamento dışında kalıyor (Swedish Institute of International Affairs). Aynı yıl Yahudi bir aileden gelen Zelenski %73 ile kazanıyor.

Kırım ve Donbas. Mart'ta Rusya Kırım'ı ilhak ediyor; BM Genel Kurulu 100 kabul, 11 ret ve 58 çekimser oyla referandumu geçersiz ilan ediyor (Library of Congress). Nisan'da eski bir Rus istihbarat subayı olan İgor Girkin'in yönettiği silahlı bir grup Slovyansk'ı ele geçiriyor. Girkin «savaşın tetiğini çektiğini» söyleyecek, ama yazın savaşanların çoğunun yerel olduğunu da kabul edecek (Moscow Times). 2025'te Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Rusya'nın ayrılıkçı bölgeleri 11 Mayıs 2014'ten itibaren kontrol ettiğine ve MH17 uçağının düşürülmesinden sorumlu olduğuna hükmetti (AİHM, 9/7/2025).

Odesa. 2 Mayıs'ta Ukrayna yanlıları ile Rusya yanlıları arasındaki çatışmalarda 48 kişi ölüyor; bunların 42'si Rusya yanlılarının barikat kurduğu Sendikalar Evi'ndeki yangında hayatını kaybediyor (Kyiv Post). 2025'te Avrupa Mahkemesi, şiddeti önlemediği, kurbanları kurtarmadığı ve gereği gibi soruşturmadığı için Ukrayna'yı mahkûm etti (AİHM, 13/3/2025).

Ölüler. BM, 2014-2021 arasında en az 3.404'ü sivil olmak üzere yaklaşık 14.300 ölü sayıyor; çoğu ilk iki yılda (BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği).

Minsk: kimsenin uymadığı bir anlaşma

Minsk anlaşmaları (2014-2015) ateşkes, silahların ve yabancı güçlerin çekilmesi ve Donbas'a özerklik öngörüyordu. Hiçbir zaman uygulanmadı. 2022'de Merkel, Minsk'in Ukrayna'ya güçlenmesi için zaman kazandırmaya da yaradığını söyledi (TASS, Die Zeit'a dayanarak): Moskova için bu, Batı'nın kötü niyetinin kanıtı. Ama Rusya, anlaşmanın istediği gibi güçlerini hiçbir zaman çekmedi.

Son haftalar

İşgalden önceki günlerde AGİT gözlemcileri cephe hattı boyunca atışlarda ani bir artış kaydediyor: Donetsk'te 18-20 Şubat 2022 arasında 2.100'den fazla ateşkes ihlali (AGİT). Her taraf diğerini suçluyor.

Moskova işgali, Donbas'taki Rusça konuşanlara yönelik iddia edilen bir «soykırımla» gerekçelendiriyor. Mart 2022'de Uluslararası Adalet Divanı bu soykırıma dair elinde kanıt olmadığını söylüyor (UAD).

Değerlendirmemiz

Bu bölüm sitenin görüşünü yansıtır. Yukarıda aktarılan olgulardan ayrıdır.

Açıklamak, haklı çıkarmak değildir. Batı sözlü güvenceler verdi, sonra bunları hiçe saydı, kendi diplomatlarını dinlemedi ve Bükreş'te en kötü yolu seçti: üyeliği vermeden duyurmak. Washington, Maydan'dan doğan hükümeti etkilemeye çalıştı. Ukrayna'da silahlı aşırı sağa çok uzun süre göz yumuldu ve Odesa'da devlet başarısız oldu. Bunlar olgulardır ve dürüst bir anlatı bunları içermek zorundadır.

Ama Rusya, her devletin ittifaklarını seçme hakkını imzalamış ve Ukrayna'nın sınırlarını güvence altına almıştı. Kyiv'in ekonomik bir tercih yapmasını engellemek için ticari ablukayı kullandı, sonra Kırım'ı ve Donbas'ı aldı. Batı'nın hiçbir hatası bir işgali meşru kılmaz: BM Şartı, kendini tehdit altında hisseden dahil herkese kuvvet kullanmayı yasaklar. Washington'a uyguladığımız ölçü budur ve Moskova'ya da uygulanmalıdır.

Neler izlenmeli

• Dizinin bir sonraki yazısı: 2022'den sonra Avrupa'nın tercihleri ve bunların maliyeti.
• Temmuz 2025 kararının önünü açtığı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nde Rusya'ya karşı bireysel başvurular.

Kaynaklar: National Security Archive · Alman Federal Güvenlik Politikası Akademisi · İstanbul Şartı · Kremlin · New York Times, 5/2/1997 · Fair Observer · NATO, 3/4/2008 · RTÉ, Tagliavini raporu üzerine · EUI · OSW · Reuters, Moscow Times aracılığıyla · Moscow Times · Hromadske · MPR, AP'ye dayanarak · The Hill, Temsilci Ro Khanna'nın sitesinde · Swedish Institute of International Affairs · Library of Congress · Moscow Times · AİHM, 9/7/2025 · Kyiv Post · AİHM, 13/3/2025 · BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği · TASS, Die Zeit'a dayanarak · AGİT · UAD

İlgili haberler: Washington'u kaygılandıran Avrupa-Rusya pazarı: rakamlar ne diyor · Rusya Federasyonu'nun Davranışının Tanınmaması İçin

← Tüm haberler ve manifestolar