IWILLNOTLOOKAWAY.ORG

SÖZLÜK

Sudan: halklar, tarih, kim savaşıyor ve neden

22 Ekim 2026 itibarıyla güncel

Sudan'dan gelen haberler "iki general"den, RSF'den, Darfur'dan, El Fasher'den söz ediyor, ama işin içindeki halkların kim olduğunu, savaşın nereden doğduğunu ve kimin kazandığını nadiren açıklıyor. Bu dosya temel arka planı bir araya getiriyor. Güncellenebilir: her değişiklik tarihi ve kaynağıyla birlikte en altta kayda geçiriliyor.

Toprak ve halklar

Nil, Sudan'ı güneyden kuzeye kat ediyor: Hartum'da Uganda'dan gelen Beyaz Nil ile Etiyopya'dan gelen Mavi Nil birleşiyor. Nehir boyunca ve iki Nil arasındaki ova olan Cezire'de ülkenin en zengin ve en iyi temsil edilen kesimi yaşıyor. Çevresinde ise kenar bölgeler uzanıyor: kuzeyde çöl, doğuda Kızıldeniz tepeleri, batıda Kordofan ve Darfur savanları, güneyde Nuba Dağları ve Mavi Nil. Pek çok Afrika ülkesinde olduğu gibi merkez yönetiyor, kenar bölgeler direniyor.

Sayılar hakkında bir uyarı. Sudan etnik grupları yalnızca bir nüfus sayımında saydı, 1956'dakinde (Human Rights Watch). Son genel sayım olan 2008 sayımı Güney'i hâlâ kapsıyordu ama etnik kökeni sormuyordu; sayım tartışmalı oldu ve hiç tekrarlanmadı. Ayrıca Sudan'da "Arap" biyolojik bir kategori değil: Arapçayı ana dili olarak konuşan ve bir Arap soy çizgisiyle özdeşleşen kişi anlamına geliyor. Göçebe çobana dönüşen bir Fur, Baggara, yani Arap sayılabiliyordu (Library of Congress). Bu yüzden aşağıdaki rakamlar üç türdendir ve her zaman belirtilir:

• 1956 sayımı: o dönemin oranları; ancak bunlar bugün Güney Sudan olan Güney'i de kapsıyordu;
• 2008 sayımı: bir halkın yaşadığı eyaletlerin nüfusu; bu, halkın kendisiyle örtüşmez (Merkezi İstatistik Bürosu);
• tahmin: Minority Rights Group gibi bağımsız kuruluşların değerlendirmeleri.

Bugün toplam nüfusun yaklaşık 50 milyon olduğu tahmin ediliyor (The National). Aşağıdaki halkların hepsi Afrikalı; bu savaşta önemli olan ayrım, kendini Arap olarak tanımlayanlarla tanımlamayanlar arasında.

• Sudanlı Araplar — en kalabalık grup. 1956'da Güney dahil tüm Sudan'ın %39'uydular (1956 sayımı); 1983'te Kuzey eyaletlerinin yaklaşık %55'ini oluşturuyorlardı (Library of Congress). Tek bir blok değiller. Caaliyin gibi nehir kabileleri Hartum'un kuzeyinde Nil boyunca yaşıyor: bağımsızlıktan bu yana yöneten seçkinlerin büyük kısmı bu dünyadan geliyor, çünkü siyasi sistem hep başkent çevresindeki Arap ve Müslüman grupları kayırdı (Freedom House). Baggara ("sığırcılar") ve Abbala ("deveciler") Kordofan ve Darfur'un çobanları: aralarında Hemedti'nin kabilesi Rizeygat ve Misseriya var. Hükümet 2000'lerde Cancavid milislerini bu çobanlar arasından topladı.
• Fur — adını taşıdığı Darfur'un en kalabalık halkı: "Dar Fur", "Furların toprağı" demek. Güvenilir bir tahmin yok. Cebel Marra dağ kütlesi çevresinde yerleşik çiftçiler; Müslümanlar ama Araplaşmamışlar ve 1916'ya kadar bağımsız bir sultanlıkları vardı (Library of Congress). 2008'de Darfur'un beş eyaletinde yaklaşık 7,5 milyon kişi yaşıyordu (2008 sayımı) ve AB sığınma ajansına göre Arap olmayan gruplar bölge nüfusunun üçte ikisi ile dörtte üçü arasında (EUAA).
• Zagava — güvenilir bir tahmin yok. Kuzey Darfur'un yarı göçebe çobanları, Çad sınırının iki yakasında yaşıyorlar; Çad'da birçoğu orduda önemli görevlerde (Library of Congress; Al Jazeera). Bugün ordunun müttefiki olan Darfur'un iki ana silahlı hareketinin liderleri Zagava (bkz. "Kim kimdir").
• Masalit — Kanada mülteci kurulunun aktardığı Ethnologue verisine (2011) göre yaklaşık 350.000 konuşur (IRB Kanada). Batı Darfur'un çiftçileri, El Cineyna çevresinde yaşıyorlar. 2023'te RSF'nin ilk hedefleri arasındaydılar: bir BM uzmanlar grubuna göre El Cineyna'da 10.000 ile 15.000 arasında kişi öldürüldü (Justice Info).
• Beja — yaklaşık 2-3 milyon (tahmin, Minority Rights Group). Doğuda, Kızıldeniz tepeleri, Port Sudan ve Kassala arasında yaşıyorlar; Araplar gelmeden önce de oradaydılar. Kendi dilleri olan Bedavi dilini konuşuyorlar ve sufi Müslümanlar. Ülkenin en yoksulları arasındalar (aynı kaynak), oysa denize ana çıkış olan Port Sudan onların toprağında.
• Nuba — yaklaşık 3,7 milyon (tahmin, Minority Rights Group, 2018); 1956'da %6'ydılar (1956 sayımı). Tek bir halk değil, Güney Kordofan'daki Nuba Dağları'nda yaşayan ve farklı diller konuşan elliden fazla topluluk. Müslüman, Hristiyan ya da geleneksel dinlere bağlılar. 1992'de Kordofan valisi onlara karşı cihat ilan etti (aynı kaynak). Silahlı hareketleri SPLM-N dağların bir kısmını kontrol ediyor.
• Nubyalılar — 1956'da %3'tüler (1956 sayımı). En kuzeyde Nil boyunca ve Mısır'ın güneyinde yaşıyorlar ve eski Nubya uygarlıklarının torunları. 1960'larda Mısır'ın Asvan Barajı topraklarını sular altında bıraktı: 35.000 ile 50.000 arasında kişi doğudaki Haşm el-Kırbe'ye taşındı (Library of Congress).
• Batı Afrika kökenli halklar (Sudan'da "Fallata" deniyor) — 1990'da yaklaşık bir milyon, nüfusun yaklaşık %6,5'iydiler; neredeyse %60'ı Nijerya kökenliydi (aynı kaynak). Çoğu farklı dönemlerde gelmiş Hausa ve Fulani.
• Mavi Nil halkları — güvenilir bir tahmin yok. Etiyopya ve Güney Sudan sınırındaki Mavi Nil eyaletinde 2008'de 832.112 kişi yaşıyordu (2008 sayımı). Bazıları Hristiyan ya da geleneksel dinlere bağlı pek çok küçük halkın yaşadığı, SPLM-N'nin 2011'den bu yana savaştığı bir bölge.

Din: hükümete göre nüfusun yaklaşık %91'i Müslüman, neredeyse tamamı Sünni ve güçlü bir sufi geleneğine sahip; Hristiyanlar daha çok şehirlerde, Nuba Dağları'nda ve Mavi Nil'de yaşıyor; geleneksel dinlere bağlı olanlar %1'den az (ABD Dışişleri Bakanlığı, 2019).

Kaynaklar: altın, petrol, verimli toprak ve Nil suyu, hayvancılık, Kızıldeniz kıyısı. Sudan Afrika'nın üçüncü büyük altın üreticisi (Al Jazeera). 2011'de Güney'in bağımsızlığıyla petrol üretiminin yaklaşık dörtte üçünü kaybetti (The New Humanitarian) ve altın ilk ihraç ürünü oldu: 2024'te kayıtlı ihracatın neredeyse yarısını oluşturuyordu (Steptoe).

Kısa tarih

Sömürgeden önce. Nil boyunca Afrika'nın en eski krallıklarından biri doğar: Kuş. MÖ 8. yüzyılda kralları Mısır'ı fetheder ve firavunların 25. hanedanı olarak yaklaşık bir yüzyıl yönetir. MS 6. yüzyılda Nubya'nın üç krallığı Hristiyan olur ve yaklaşık bin yıl öyle kalır. 1504'te Mavi Nil üzerinde başkenti Sennar olan Müslüman Funj sultanlığı kurulur (Sudan'ın Hollanda Büyükelçiliği); 17. yüzyılda batıda Furlar Darfur sultanlığını kurar (Macquarie Üniversitesi).

Türk-Mısır fethi (1821-1885). 1821'de Osmanlı Mısır'ının paşası Kavalalı Mehmed Ali'nin ordusu ülkeyi işgal eder. Açıklanan amaç, Mısır devletini kurmak için gereken "altını ve köleleri" almaktır (Fanack). Ağır vergiler ve baskı sürekli isyanlara yol açar (aynı kaynak). 1874'te Darfur da ilhak edilir (Macquarie, age).

Mehdi (1881-1898). 1881'de Muhammed Ahmed adlı bir vaiz kendini İslam'da beklenen kurtarıcı Mehdi ilan eder ve Türk-Mısır yönetimine karşı isyanı yönetir. 1885'te kuvvetleri Hartum'u alır ve İngiliz general Gordon'u öldürür. Devleti on üç yıl sürer: 2 Eylül 1898'de Ümmü Derman'da Kitchener'in İngiliz-Mısır ordusu onu yok eder (National Army Museum).

İngiliz-Mısır ortak yönetimi (1899-1955). Resmen Sudan'ı Birleşik Krallık ve Mısır birlikte yönetir; fiilen İngilizler hükmeder (Fanack). Darfur, Sultan Ali Dinar yönetiminde yeniden bağımsız olur ve ancak 1916'da fethedilir (Macquarie, age). Sömürge döneminin üç tercihi bugün hâlâ ağır basıyor:

• Gelişmiş bir merkez, unutulmuş kenarlar. İngilizler Nil boyunca yatırım yapar: 1906'da Port Sudan, 1911'den itibaren büyük Cezire pamuk projesi, 1925'te Sennar barajı (Fanack, age). Darfur, Kordofan, doğu ve Güney neredeyse okulsuz ve yolsuz kalır.
• İki Sudan. 1922'den itibaren "kapalı bölgeler kararnameleri" Kuzeylilerin Güney'e girmesini ve orada ticaret yapmasını yasaklar (Fanack, age); 1930'dan itibaren "Güney politikası", Arap yönetiminin yerine Hristiyan misyonerlerle, Güney'i ayrı bir geleceğe hazırlar (Library of Congress).
• İktidar nehir kenarındakilere. Bağımsızlıkla birlikte iktidar, siyasi sistemin Darfur, Güney Kordofan ve Mavi Nil aleyhine hep kayırdığı Hartum çevresindeki Arap ve Müslüman gruplarda kalır (Freedom House).

Bağımsızlık ve Güney'le savaşlar (1955-2005). Ağustos 1955'te, bağımsızlıktan beş ay önce, Güneyli askerler isyan eder: birinci iç savaş başlar. Bağımsızlık 1 Ocak 1956'da gelir. İki yıl sonra, 1958'de, General Abbud iktidarı ele geçirir; 1964'te bir halk ayaklanması onu devirir; 1969'da Albay Numeyri yeni bir darbe yapar. 1972'de Addis Ababa anlaşması Güney'e özerklik verir ve birinci savaşı bitirir. 1983'te Numeyri anlaşmayı iptal eder ve "Eylül yasaları"yla tüm ülkeye şeriatı dayatır: Güney'de John Garang ve SPLA'sının önderlik ettiği ikinci iç savaş başlar (Refworld). Savaş 2005'e kadar sürecek ve yaklaşık iki milyon kişinin ölümüne yol açacaktır (CFR).

Beşir (1989-2019). 30 Haziran 1989'da General Ömer el-Beşir, Hasan et-Turabi'nin İslamcılarının desteğiyle iktidarı ele geçirir (Refworld, age). 1990'larda Sudan, ABD'nin terörü destekleyen devletler listesine girer ve orada 27 yıl kalır (Africanews). 2000'de Darfurlu bir grup aydın, Nil seçkinlerinin ülkenin iktidarının ve servetinin %95'ini elinde tuttuğunu öne süren "Kara Kitap"ı gizlice yayar (Al Jazeera). 2003'te Darfur'un silahlı hareketleri SLA ve JEM ayaklanır. Hükümet, Arap çobanlar arasından toplanan Cancavid milislerini silahlandırarak karşılık verir: yakılan köyler, tecavüzler, Fur, Zagava ve Masalitlerin toplu sürgünü. ABD, 2003-2009 arasında 2.964 köyün yok edildiğini doğruladı (IRB Kanada). Ölü sayısı yaklaşık 300.000 (CFR). 2005'te Güvenlik Konseyi Darfur'u Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne havale eder; mahkeme 2009'da Beşir'in tutuklanmasını ister ve 2010'da Fur, Masalit ve Zagavalara karşı soykırım suçlamasını ekler (UCM). Yine 2005'te Güney'le barış anlaşması bir referandum öngörür: 2011'de Güney oy kullanır ve bağımsız olur. 2013'te Beşir, Cancavid'i Hemedti komutasında ve doğrudan kendisine bağlı resmi bir güce, Hızlı Destek Kuvvetleri'ne dönüştürür (CFR, age; BBC, allAfrica aracılığıyla).

Devrim ve geçiş (2018-2021). Aralık 2018'de tüm ülkede protestolar başlar. 11 Nisan 2019'da ordu ve RSF birlikte Beşir'i devirir (HRW). 3 Haziran'da RSF'nin önderlik ettiği güçler Hartum'da ordu karargâhı önündeki oturma eylemini dağıtır: doktorlar sendikasına göre 3-18 Haziran arasında 124 kişi öldürülür (aynı kaynak). Ağustosta askerler ve siviller bir güç paylaşımı anlaşması imzalar; başbakan ekonomist Abdullah Hamduk olur, Egemenlik Konseyi'ne Burhan başkanlık eder, Hemedti onun yardımcısıdır. Aralık 2020'de ABD, ülke 1998 saldırılarının kurbanlarına 335 milyon dolar ödemeyi ve İsrail'le ilişkileri normalleştirmeyi kabul ettikten sonra Sudan'ı terörü destekleyenler listesinden çıkarır (Africanews).

Darbe ve savaş (2021'den bu yana). 25 Ekim 2021'de Burhan ve Hemedti birlikte sivil hükümeti devirir. Aralık 2022'de bir çerçeve anlaşma sivil yönetime dönüşü öngörür, ama RSF'nin orduya katılması için bir tarih belirlemez. İki general bu noktada ayrılır: 15 Nisan 2023'te Hartum'da çatışma çıkar (CFR). Hükümet Port Sudan'a kaçar. RSF başkentin büyük kısmını ve Batı Darfur'da El Cineyna'yı ele geçirir. Mart 2025'te ordu Hartum'u geri alır; 26 Ekim 2025'te, on sekiz aylık bir kuşatmanın ardından, RSF hâlâ ordunun elinde olan son büyük Darfur kenti El Fasher'i alır. BM'ye göre o günlerde 6.000'den fazla kişi öldürüldü (People Daily, UCM ve BM'ye dayanarak).

İki hükümet (2025-2026). Temmuz 2025'te RSF ve müttefikleri, fiilen Güney Darfur'un merkezi Nyala'da bulunan paralel bir hükümet ilan eder (Sudan War Monitor). 11 Ocak 2026'da ordunun hükümeti, Port Sudan'da geçen yaklaşık üç yılın ardından Hartum'a döner (Al Jazeera). 2026'da ordu Kordofan'da ilerler: şubatta Kadugli kuşatmasını kırar (Anadolu), ekimde el-Mazrub'u alır ve En Nahud'a yönelir (Al Jazeera). RSF neredeyse tüm Darfur'u elinde tutuyor ve ordunun şehirlerini, Mavi Nil'e kadar, İHA'larla vuruyor.

Kim yönetiyor ve nasıl

Bugün Sudan'ın iki hükümeti var ve ikisi de seçilmiş değil. Beşir'in düşüşünden bu yana seçim yapılmadı ve bir parlamento yok (Freedom House).

• Ordunun hükümeti, merkezi Hartum'da, Sudan'ın BM'deki koltuğunu elinde tutan hükümet (The National). Tepede Burhan'ın başkanlık ettiği Egemenlik Konseyi var; Mayıs 2025'ten bu yana başbakan hukukçu Kamil İdris (aynı kaynak).
• RSF'nin hükümeti, "barış ve birlik" hükümeti adıyla, Tasis ("kuruluş") ittifakından doğdu ve Hemedti'nin başkanlık ettiği on beş üyeli bir başkanlık konseyi tarafından yönetiliyor; başbakan Muhammed Hasan et-Taayişi (Sudan War Monitor).

İki farklı ülkeden iki bağımsız kuruluş aynı sonuca varıyor:

• Freedom House (ABD), 2026 raporu: 100 üzerinden 1 puan, "özgür değil". Etnik temelli öldürmeler ve sürgünler nedeniyle bir önceki yıla göre bir puan kaybetti (Freedom House).
• V-Dem (İsveç), 2026 raporu: "kapalı otokrasi", yani yönetenlerin oyla belirlenmediği rejimler kategorisi (V-Dem). Otokrasiyi demokrasiden neyin ayırdığını Otokrasi maddesinde açıklıyoruz.

22 Eylül 2026'da ABD Dışişleri Bakanlığı ne ordunun ne RSF'nin ne de liderlerinin meşru bir yönetimi temsil ettiğini açıkladı: ikisi de "yalnızca silah zoruyla" yönetiyor (The National). Hartum hükümeti açıklamayı reddetti.

Kim kimdir

Çatışma nereden doğuyor

Dünyanın savaşları "Müslüman" mı? yazımızdaki dört düzeyi kullanıyoruz. Burada savaşanların neredeyse hepsi Sünni Müslüman: din tarafları bölmüyor.

Zemin: bir merkez ve kenarları. Sudan bir fetihten, 1821 Türk-Mısır fethinden doğdu ve sınırları Kahire ile Londra'nın çizdiği sınırlar. İki yüzyıl boyunca Nil'deki merkez kenar bölgelerden köle, asker, altın ve hayvan aldı ve az şey geri verdi. İngilizler nehir boyunca yatırım yapıp Güney'i yalıtarak bu dengesizliği pekiştirdi. Bağımsızlıktan sonra Nil'in Arap seçkinleri bu modeli korudu: 2000 tarihli "Kara Kitap"ın suçlaması budur. Güney'in, Darfur'un, Nuba Dağları'nın ve Mavi Nil'in savaşlarının hepsi buradan doğuyor.

Bu, sonraki hükümetleri aklamaz. Sömürgecilik dengesizliği bıraktı; halkın bir kesimini diğerine karşı silahlandırmak ise Hartum'da Numeyri'nin, Beşir'in ve onun ardından gelen generallerin verdiği bir karardı.

Kıvılcım: bir devlete iki ordu. Beşir RSF'yi düzenli ordudan ayrı ve kendisine sadık kişisel bir ordu olarak kurmuştu. Onun düşüşünden sonra iki ordu ülkenin iktidarını ve servetini paylaşmak zorunda kaldı. Aralık 2022 anlaşması ikisinin birleştirilmesini istiyordu, ama tarih vermeden; iki generalden hiçbiri komutayı bırakmak istemedi. 15 Nisan 2023'te anlaşmazlık savaşa dönüştü.

Bayrak: Araplar ve Arap olmayanlar. Taraflardan hiçbiri etnik köken adına savaşmıyor. Ama Darfur'da savaş 2003'teki savaşın hatlarını izledi. RSF ve müttefik milisler Masalit, Fur ve Zagavaları sistematik olarak hedef aldı: BM gerçek bulma misyonuna göre El Fasher'deki bu şiddet "savaşın rastgele aşırılıkları değildi", planlanmış bir operasyondu (BM Cenevre). Öbür tarafta ordu kabile ve İslamcı temelde milis topladı ve Arap kabilelerinden siviller RSF'nin yanında olmakla suçlanıyor. Etnik kökenin arkasında toprak da var: kuraklığın giderek kıtlaştırdığı çobanların meraları ve çiftçilerin tarlaları (HRW).

Dış çarpan: silahlar, altın ve limanlar. Bu kadar uzun bir savaş ikmal olmadan sürdürülemez. Sonraki bölüm iki tarafı kimin beslediğini, altını kimin satın aldığını ve Kızıldeniz'de kimin liman istediğini belgeliyor.

Kim kazanıyor

Güdüleri değil, açıklanmış ya da doğrulanabilir çıkarları belgeliyoruz. Bir aktör inkâr ederse bunu belirtiyoruz.

İki general ve altın. Hemedti, RSF'nin komutanı olmadan önce Darfur'un en büyük zanaatkâr altın madeni Cebel Amir'in kontrolünü ele geçirdi. Ailesinin şirketi el-Cuneyd ülkenin en büyük altın ihracatçısı oldu (BBC, allAfrica aracılığıyla); ABD şirkete Haziran 2023'te yaptırım uyguladı (Steptoe). 2015'te Hemedti adamlarını Yemen'de savaşmaları için Suudi Arabistan'a ve Emirliklere de sattı (BBC, age). Ama altın orduyu da finanse ediyor: 2024'te Port Sudan hükümeti resmi olarak 1,97 milyar dolarlık altın ihraç etti, bu kayıtlı ihracatın neredeyse yarısı; devlet madencilik şirketine göre altının %80'i ülkeden kaçak olarak çıkıyor (Steptoe, age). Temmuz 2026'da Avrupa Birliği, iki tarafı da savaşı bu yolla finanse etmekle suçlayarak Sudan altını alımını yasakladı; Birleşik Krallık bir RSF finansörüne ve üç devlet madencilik şirketine yaptırım uyguladı (aynı kaynak).

Birleşik Arap Emirlikleri. BM gerçek bulma misyonuna göre, Emirlikler, Çad, Libya ve Puntland'de üsleri bulunan bir ağın RSF'ye silah, İHA, yakıt ve paralı asker sağladığına inanmak için "makul gerekçeler" var. Emirlikler her türlü müdahaleyi reddediyor (bunu "Sudan, uzaktan savaş" yazısında anlattık). Belgelenmiş çıkarları:

• altın: 2024'te Emirlikler doğrudan Sudan'dan 29 ton altın ithal etti, 2023'te ise 17 ton; veriler BM'den, derleyen sivil toplum kuruluşu Swissaid (Swissaid). Emirlikler ordunun hükümetinin ihraç ettiği altını alıyor; ABD, Birleşik Krallık ve AB ise RSF madenlerinden altın aldıkları için Emirlikler merkezli tüccarlara yaptırım uyguladı (Steptoe). Emirlik makamları bu şirketlerin geçerli lisans olmadan faaliyet gösterdiğini söyledi (aynı kaynak);
• Kızıldeniz: 2022'de iki Emirlik şirketi, Port Sudan'ın kuzeyindeki Ebu Amame'de bir liman ve tarım bölgesi için 6 milyar dolarlık bir proje imzalamıştı. Kasım 2024'te ordunun hükümeti, Emirlikleri RSF'yi desteklemekle suçlayarak projeyi iptal etti (The New Arab).

Mısır ordunun başlıca bölgesel destekçisi: uçaklar, mühimmat ve istihbarat (CFR). Suyunun bağlı olduğu Nil üzerinde, güneyinde dost bir hükümet istiyor; Etiyopya ile büyük GERD barajı konusundaki anlaşmazlık ise sürüyor. New York Times'ınki de dahil gazetecilik soruşturmalarına göre Mısır destekten doğrudan müdahaleye geçti; İHA'lar Mısır çölündeki bir üsten havalanıyor. Kahire bunu reddediyor ve Sudan'da yalnızca eğitmenleri olduğunu söylüyor (Horn Review).

Suudi Arabistan tarafsız olduğunu söylüyor ve 2023 Cidde görüşmelerine ev sahipliği yaptı, ama ordunun meşruiyetini destekliyor (CFR). Afrika ekonomi basınına göre, Riyad'ın ödediği ve orduya Pakistan silahları sağlayacak 1,5 milyar dolarlık bir sözleşme, Suudi rafinerisiyle Sudan altını üzerine bir anlaşmaya bağlıydı; Reuters, Batılı hükümetlerin itirazları üzerine Nisan 2026'da iptal edildiğini bildirdi (Steptoe).

Türkiye ve İran. İran orduya Mohajer-6 İHA'ları sağladı (CFR). BM misyonu ordu saldırılarının görüntülerinde Türk modelleriyle uyumlu İHA'lar tespit etti, ama tedariki hiçbir devlete atfetmedi (bunu "Sudan, uzaktan savaş" yazısında aktardık).

Rusya at değiştirdi. 2017'den itibaren, ABD Hazinesi'ne göre Wagner grubunun paravanı olan Meroe Gold şirketi Sudan'da altın çıkarıyordu; Wagner daha sonra Hemedti ile bağlar kurdu (Al Jazeera). Bugün Moskova orduyu destekliyor (CFR) ve ilgi alanı bir liman: 2020 tarihli bir anlaşma, en fazla dört gemi ve 300 askerle 25 yıllığına Port Sudan'da bir Rus deniz üssü öngörüyor. Anlaşma hiç onaylanmadı ve Kasım 2025'te Rus büyükelçisi savaş nedeniyle "durdurulduğunu" söyledi (Kyiv Post); Wall Street Journal'a göre ordu aralıkta onu silah karşılığında yeniden önerdi (The New Arab). Kasım 2024'te Rusya, Güvenlik Konseyi'nin ateşkes çağrısı yapan bir kararını veto etti (Al Jazeera).

Komşular. BM misyonu Çad'ı ve General Hafter'in doğu Libya'sını RSF'ye ikmalin düğüm noktaları olarak gösteriyor; uydu görüntüleri ve gazetecilik soruşturmaları Etiyopya askeri tesislerini RSF'nin ikmali ve eğitimiyle ilişkilendiriyor (CFR). Kenya, Şubat 2025'te Nairobi'de paralel hükümetin şartının imzalanmasına ev sahipliği yaptı (aynı kaynak).

ABD ve Avrupa. İki tarafın liderlerine ve şirketlerine yaptırım uyguladılar. ABD Ocak 2025'te RSF'nin soykırım yaptığını, Mayıs 2025'te de ordunun 2024'te kimyasal silah kullandığını belirledi; hükümet bu suçlamayı reddediyor (Justice Info). Ama iki tarafın başlıca dış destekçileri olan Emirlikler, Mısır ve Suudi Arabistan aynı zamanda Washington'ın ve İtalya dahil Avrupa ülkelerinin stratejik ortakları. Avrupa'nın ilgisi de başka savaşlara göre çok daha az; bunu "Neden Sudan değil de Ukrayna" yazısında belgeledik.

İslamcılar. 2019 devrimiyle iktidardan uzaklaştırılan İslamcılar, ordunun yanında savaşarak cepheye geri döndüler (Asharq Al-Awsat). Sivil gruplara göre onların varlığı ordunun müzakereyi reddetmesinin nedenlerinden biri; ordu ise milislerin kendi komutasında olduğunu söylüyor.

Dışarıdan kim müdahale ediyor

• "Dörtlü" (ABD, Suudi Arabistan, Mısır, Emirlikler). 12 Eylül 2025'te bir yol haritası onayladı: üç aylık bir insani ateşkes, ardından kalıcı bir ateşkes ve sivil yönetime geçiş (Sudan Tribune). 22 Ekim 2026 itibarıyla ateşkes hiç yürürlüğe girmedi. Reuters'a göre ABD, 90 günlük bir ateşkesi reddetmesinin ardından Burhan'a BM Genel Kurulu için vize vermedi (Sudan Tribune).
• BM. Güvenlik Konseyi 2004'ten bu yana Darfur'a silah sağlanmasını yasaklıyor (1556 ve 1591 sayılı kararlar). 12 Eylül 2026'da ambargoyu yeniledi ama, ABD ve BM misyonu tüm ülkeye genişletilmesini isterken, onu Darfur'la sınırlı tuttu (allAfrica). Genel Sekreter'in kişisel temsilcisi, Şubat 2026'da atanan eski Finlandiya Dışişleri Bakanı Pekka Haavisto (BM). 5 Ekim 2026'da İnsan Hakları Konseyi gerçek bulma misyonunu bir yıl uzattı; Sudan hükümeti misyonu reddediyor ve üyelerine vize vermiyor (allAfrica, age).
• Ev sahibi ülkeler. Bölgedeki 4,3 milyon Sudanlı mültecinin yaklaşık 1,4 milyonu Mısır'da; diğerleri daha çok Çad'da ve Güney Sudan'da (BM Cenevre, BMMYK'ya dayanarak).

İnsani bedel. Kaç kişinin öldüğünü kimse bilmiyor. Yalnızca çatışmalarda belgelenmiş öldürmeleri sayan ACLED en az 59.000 ölüm kaydetti (AP, AJC aracılığıyla). Kayda geçmemiş ölümleri de tahmin eden çalışmalar çok daha yüksek rakamlar veriyor: London School of Hygiene and Tropical Medicine'e göre savaşın ilk on dört ayında yalnızca Hartum eyaletinde her türlü nedenle 61.000'den fazla kişi öldü (LSHTM); Norveç'teki PRIO enstitüsüne göre 2025'teki ölümler 100.000'e ulaşmış olabilir (PRIO). Ülke içinde yerinden edilmiş 8,8 milyon kişi (BMMYK, IOM verileriyle, Mayıs 2026), yurt dışında 4,3 milyon mülteci var. Mayısta 19,5 milyon kişi, yani her on kişiden dördünden fazlası akut gıda güvensizliği içindeydi; 19 Ekim'de açlığı ölçen uluslararası sistem IPC, El Niño'ya bağlı kuraklığın da etkisiyle Darfur ve Kordofan'da kıtlık riski taşıyan bölgelerin arttığı uyarısında bulundu (AP, AJC aracılığıyla).

Uluslararası hukuk

Antlaşmalar. İnsancıl hukuk veri tabanına göre (Guide du droit humanitaire) Sudan:

• 2003'ten bu yana Soykırım Sözleşmesi'ne taraf;
• 1957'den bu yana Cenevre Sözleşmeleri'ne, 2006'dan bu yana da iki Ek Protokol'e taraf: ikincisi bu savaş gibi iç savaşlarda sivilleri koruyor;
• 1999'dan bu yana Kimyasal Silahlar Sözleşmesi'ne, 2021'den bu yana İşkenceye Karşı Sözleşme'ye taraf;
• Roma Statüsü'nü 2000'de imzaladı ama onaylamadı.

RSF bir devlet değil silahlı bir grup, ama ordu gibi insancıl hukukla bağlı.

**Uluslararası Ceza Mahkemesi.** Sudan mahkemeye taraf değil, ama Güvenlik Konseyi 2005'te Darfur'da işlenen suçları mahkemeye havale etti (1593 sayılı karar). Bu yüzden mahkeme Darfur'u yargılayabiliyor, ama Hartum'u, Kordofan'ı ya da Mavi Nil'i yargılayamıyor. Beşir hakkında 2009 ve 2010'da çıkarılan tutuklama kararları hiç uygulanmadı. 6 Ekim 2025'te Darfur için ilk mahkûmiyet geldi, eski Cancavid lideri Ali Kuşeyb'in mahkûmiyeti; 9 Aralık'ta da ceza: 20 yıl (UCM). Bugünkü savaşla ilgili olarak savcılık El Cineyna ve El Fasher katliamlarını soruşturuyor ve RSF liderlerine karşı "somut kanıtlar"ı olduğunu söylüyor, ama henüz suçlama açıklamadı (People Daily). Aranan Sudanlılar UCM'nin firarileri sayfamızda.

Soykırım. 19 Şubat 2026'da BM gerçek bulma misyonu, El Fasher'de RSF'nin Zagava ve Furlara karşı Soykırım Sözleşmesi'nde sayılan eylemlerden en az üçünü işlediği sonucuna vardı: öldürme, ağır bedensel ve zihinsel zarar, grubu yok etmek için dayatılan yaşam koşulları (BM Cenevre). Bu bir soruşturma komisyonunun tespiti, bir mahkeme kararı değil; aynısı Ocak 2025 tarihli ABD belirlemesi için de geçerli. RSF büyük ölçekli öldürmeleri reddediyor. Bunu Sudan manifestomuzda yazdık.

**Uluslararası Adalet Divanı'ndaki dava.** Mart 2025'te Sudan, Emirlikleri RSF'nin soykırımına suç ortaklığıyla suçladı (CFR). 5 Mayıs 2025'te Divan davayı esastan incelemeden reddetti: Emirlikler, Sözleşme'ye katılırken kendilerini ilgilendiren uyuşmazlıklarda Divan'ın yetkisini dışlamıştı (IX. maddeye çekince) (The East African). Karar, suçlamaların yerinde olup olmadığı hakkında hiçbir şey söylemiyor.

Başkalarının sorumluluğu. Uluslararası hukuk yalnızca iki generali ilgilendirmiyor:

• Cenevre Sözleşmeleri'nin ortak 1. maddesi tüm devletleri insancıl hukuka saygı gösterilmesini sağlamakla yükümlü kılıyor ve onu ihlal etmesi için bile bile bir başkasına yardım eden devlet de sorumlu oluyor. Bunu "Sudan, uzaktan savaş" yazısında açıkladık;
• BM'nin Darfur ambargosu tüm üye devletleri bağlıyor; Darfur'da RSF'ye silah sağlayan onu ihlal ediyor;
• Soykırım Sözleşmesi devletleri soykırımı yalnızca cezalandırmakla değil önlemekle de yükümlü kılıyor. Uluslararası Adalet Divanı 2007'de Bosna-Sırbistan kararında her devletin "makul ölçüde elindeki tüm araçları" kullanması gerektiğine, bunu yapanları etkileme kapasitesi ne kadar büyükse o ölçüde, hükmetti (Opinio Juris).

Kronoloji

Değişiklik kaydı

• 22 Ekim 2026: ilk sürüm.

Kaynaklar: Human Rights Watch · Library of Congress · Merkezi İstatistik Bürosu · The National · Freedom House · EUAA · Al Jazeera · IRB Kanada · Justice Info · Minority Rights Group · Minority Rights Group · ABD Dışişleri Bakanlığı, 2019 · Al Jazeera · The New Humanitarian · Steptoe · Sudan'ın Hollanda Büyükelçiliği · Macquarie Üniversitesi · Fanack · National Army Museum · Fanack · Library of Congress · Refworld · CFR · Africanews · UCM · BBC, allAfrica aracılığıyla · HRW · People Daily, UCM ve BM'ye dayanarak · Sudan War Monitor · Al Jazeera · Anadolu · Al Jazeera · V-Dem · Al Jazeera · The Sentry · CBC · Asharq Al-Awsat · The New Arab · Wikipedia · CSW · Sudan Tribune · Sudans Post · BM Cenevre · HRW · Swissaid · Horn Review · Kyiv Post · The New Arab · Al Jazeera · Justice Info · Sudan Tribune · Sudan Tribune · allAfrica · BM · BM Cenevre, BMMYK'ya dayanarak · AP, AJC aracılığıyla · LSHTM · PRIO · BMMYK, IOM verileriyle, Mayıs 2026 · Guide du droit humanitaire · UCM · The East African · Opinio Juris

İlgili haberler: Sudan, uzaktan savaş: kim tedarik ediyor, kim uçuruyor, kim durdurmalı · Sudan: BM, El-Obeid'e yönelik bir saldırının yeni uluslararası suçları riske attığı konusunda uyardı · Sudan İçin — Dünyanın Gözlerini Kaçırdığı Soykırım · Neden Sudan değil de Ukrayna

← Tüm haberler ve manifestolar