Bir savaş nasıl doğar

1/4 · ANALİZ · 28 Temmuz 2026

Bir savaşa giden otuz yıl

Bağlam

Savaşlar nadiren tek bir nedenden patlak verir. 2026’da beşinci yılına giren Rusya-Ukrayna savaşı, ilk el ateşinden otuz yıl önceye uzanan köklere sahiptir — bir tırmanışın nasıl inşa edildiğini anlamak için yararlı bir vaka: genellikle hiçbir tarafın onu zamanında durduramadığı bir süreç.

Kökler (1990-2008)

1990’da Almanya’nın yeniden birleşmesi görüşmeleri sırasında, ABD Dışişleri Bakanı James Baker Gorbaçov’a NATO yargı yetkisinin "bir pars parmak bile doğuya kaymayacağını" söyledi. National Security Archive’in gizliliği kaldırılmış belgeleri (2017), sonraki aylarda diğer Batılı liderler tarafından benzer güvencelerin tekrarlandığını gösteriyor. Tarihçiler bunların yalnızca Almanya’yla mi sınırlı olduğu konusunda ayrılıyor; hiçbirinin bir antlaşmayla resmileştirilmediği konusunda hemfikirler. 1997’de NATO-Rusya Kurucu Senedi, Rusya’nın imzasıyla, her devletin kendi ittifaklarını seçme hakkını tescilliyor. İki genişleme dalgası izliyor (1999, 2004). 2008’de Bükreş Zirvesi, Ukrayna ve Gürcistan’ın "üye olacağını" tarih vermeden açıklıyor — net bir evet ya da hayırdan daha istikrarsızlaştırıcı çıkacak bir belirsizlik.

Hiç tam olarak hesaplaşılmamış müdahale (2014)

Şubat 2014’te ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Victoria Nuland ile Büyükelçi Geoffrey Pyatt arasındaki bir telefon görüşmesi dinlenip internete sızdırıldı — ABD hiçbir zaman bunun gerçekliğine itiraz etmedi. BBC tarafından aktarılan görüşme, Nuland’ın Ukrayna’nın gelecekteki hükümetine kimin liderlik etmesi gerektiğini açıkça tartıştığını gösteriyor: "Sanırım Yats doğru kişi [...] Klitsch ve Tyahnybok dışarıda kalmalı." Yanukoviç’in kaçışından sonra Yatsenyuk gerçekten başbakan oldu. Ardından Rusya’nın Kırım’ı ilhakı ve Donbas savaşı geldi. Minsk Anlaşmaları (2014-2015), hangi koşulun önce yerine getirilmesi gerektiğine dair hiç çözülmemiş bir belirsizlik yüzünden büyük ölçüde uygulanmadan kaldı. Eski Şansölye Angela Merkel’in 2026’daki bir itirafı — anlaşmaların aynı zamanda "Ukrayna’ya güçlenmesi için zaman kazandırmaya" hizmet ettiği — Rus güvensizliğini beslemiş olsa da, bu bağımsız olarak doğrulanabilir bir olgu değil, sonradan yapılmış siyasi bir açıklama olarak kalıyor.

İdeolojik sıçrama (2021)

Temmuz 2021’de Putin, daha sonra Rus ordusu için zorunlu okuma listesine eklenen "Ruslar ve Ukraynalıların Tarihi Birliği Üzerine" başlıklı makaleyi yayımladı. Rus ve Ukraynalıların "tek bir halk" olduğunu savunuyor ve Ukrayna’yı "anti-Rusya projesi" olarak nitelendirerek Ukrayna sınırlarının meşruiyetini sorguluyor. Bu noktadan itibaren sorun artık yalnızca askeri güvenlik değil, Ukrayna’nın ulusal egemenliğinin kendisidir — füze üsleri üzerine hiçbir teknik anlaşmanın çözemeyeceği bir sorun. Aralık 2021, Batı tarafından reddedilen resmi bir Rus ültimatomunu getirdi.

İşgal ve hesap hatası (2022)

24 Şubat 2022’de Rusya, Ukrayna’yı tam çaplı olarak işgal etti. Rus planlamacılar günler içinde bir teslimiyet bekliyordu. Foreign Affairs’a göre (Charap ve Radchenko, müzakerecilerle doğrudan yapılan görüşmelere dayanarak), Rusya’nın Mart 2022 sonunda Kyiv’den çekilmesi — Moskova tarafından iyi niyet jesti olarak sunulan — aslında "Rusların kendi kapasitelerini aşırı değerlendirip Ukrayna direnişini küçümsemesinin" ardından zorunlu bir geri çekilişti.

Kapanan pencere (İstanbul, Nisan 2022)

Nisan 2022 ortasına kadar Rusya ve Ukrayna neredeyse tamamlanmış bir antlaşma taslağına ulaştı: BM Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesinden güvenlik güvenceleri karşılığında Ukrayna tarafsızlığı. Bir Ukraynalı müzakereci kamuoyu önünde "savaşı bitirmeye çok yakındık" dedi. Anlaşmanın neden çöktüğü çelişkili versiyonlara konu olmaya devam ediyor: Moskova çöküşü İngiliz baskısına bağlıyor (bağımsız olarak hiç doğrulanmadı); Batı’da hakim olan yorum ise bunu, sahada güçlenen ve Buça ifşaatlarıyla sarsılan Kyiv’in acı verici tavizler kabul etmek yerine devam etme seçimine bağlıyor.

Ters etki

Aralık 2021 ültimatomu ve işgal, Moskova’nın belirttiği hedefin tam tersini üretti: bir NATO geri çekilmesi değil, İttifak ile Rusya arasındaki doğrudan sınırı ikiye katlayan Finlandiya (2023) ve İsveç’in (2024) katılımı.

Simetri testi

Hukuki düzlem ile davranışsal düzlem ayrı tutulmalıdır. Hukuki açıdan, Rus işgali BM Şartı’nın 51. maddesinin gerekliliklerini karşılamıyor: püskürtülecek bir Ukrayna silahlı saldırısı yoktu ve bu, devamından bağımsız olarak doğru kalıyor. Davranışsal açıdan, üç ana aktörden hiçbiri temiz çıkmıyor: 2014’teki ABD müdahalesi, birden fazla tarafa atfedilebilecek Minsk belirsizliği, İstanbul sonrası Ukrayna’nın savaşa devam etme seçimi. Bunların hiçbiri hukuki düzlemi dengelemiyor.

Editöryal değerlendirme

Rusya-Ukrayna vakası, başka çatışmalarda da farklılıklarla tekrarlanacak bir kalıp gösteriyor: güvenlik ikilemi, diğerinin meşruiyetini reddeden bir anlatı, kasıtlı olarak belirsiz bırakılan diplomasi, hesap hatası ve en az bir gerçek diplomatik fırsatın kaçırılması. Bu mekanizmayı anlamak, suçu eşit şekilde dağıtmak için değildir — uluslararası hukukun ihlali ayrı bir olgu olarak kalır — ama savaşların, bir kez tetiklendiğinde, neden bu kadar zor kapandığını anlamak içindir.

Fonti: BBC, Nuland-Pyatt görüşme dökümü (7 Şubat 2014) · Christian Science Monitor (6 Şubat 2014) · National Security Archive, George Washington Üniversitesi — "NATO Expansion: What Gorbachev Heard" (2017) · Atlantic Council / OSW Centre for Eastern Studies — Putin’in makalesi (Temmuz 2021) · Foreign Affairs, Charap & Radchenko — "The Talks That Could Have Ended the War in Ukraine" · European Council on Foreign Relations — "Ukraine, Russia, and the Minsk agreements: A post-mortem"

2/4 · ANALİZ · 28 Temmuz 2026

İşleyen bir anlaşma, yine de yırtıldı

Bağlam

Bazen bir çatışma diplomasi eksikliğinden değil, işleyen bir diplomasinin tek taraflı olarak kesilmesinden doğar. ABD ve İsrail’i, Dini Lideri’ni öldürerek bir yıldan kısa sürede İran’ı doğrudan iki kez bombalamaya götüren yol, uluslararası denetim kurumunun uyulduğunu onayladığı bir anlaşmayla başlıyor.

Anlaşma (2015-2018)

Temmuz 2015’te İran, ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık, Fransa ve Almanya, Kapsamlı Ortak Eylem Planı’nı (JCPOA) imzaladı: yaptırımların kaldırılması karşılığında İran’ın uranyum zenginleştirmesine sıkı sınırlar, Washington’ın kendisinin "emsalsiz" olarak nitelendirdiği bir Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) denetim rejimi altında. 2017’de UAEK’nin dört üç aylık raporunun tamamı İran’ın tam uyumunu onayladı. 8 Mayıs 2018’de Başkan Trump, ABD’yi anlaşmadan tek taraflı olarak çekti ve bunu kamuoyu önünde "korkunç, tek taraflı bir anlaşma" olarak nitelendirdi. Sıklıkla atlanan ama doğrulanabilir bir ayrıntı: Beyaz Saray’ın çekilme muhtırası, Trump yönetimi sırasında gerçekleşen herhangi bir İran ihlali tespit etmedi — yalnızca Obama döneminde, 2016’da, ağır su stok sınırlarıyla ilgili iddia edilen ihlaller. ABD yaptırımları yeniden uygulamaya kondu.

Öngörülebilir sonuç (2018-2024)

Anlaşmanın faydalarından mahrum kalan ama artık sınırlarıyla bağlı olmayan İran, taahhütlerini kademeli olarak geri çekti: zenginleştirmeyi artırdı, denetçi erişimini kısıtladı. Center for Arms Control and Non-Proliferation tahminlerine göre, bir cihaz için yeterli malzeme biriktirmenin ne kadar süreceğini gösteren "breakout" süresi bir yıldan fazladan 3-4 aya düştü. 2020’de bir ABD dronu Bağdat’ta General Kasım Süleymani’yi öldürdü. 7 Ekim 2023 ve Gazze savaşının ardından İran ve İsrail 2024’te iki kez doğrudan saldırı değiş tokuşunda bulundu.

12 Günlük Savaş (Haziran 2025)

13 Haziran 2025’te İsrail, İran’ın nükleer ve askeri tesislerine sürpriz saldırılar düzenleyerek üst düzey Devrim Muhafızları komutanlarını öldürdü. 22 Haziran’da ABD, Fordo, Natanz ve İsfahan’ı sığınak-delen bombalarla doğrudan vurdu — Trump bunu "sınırlı, tek seferlik" bir görev olarak nitelendirdi. 24 Haziran’da ateşkes ilan edildi. Gerçek hasara ilişkin tahminler kaynağa göre keskin biçimde ayrışıyor: ABD "yıkım"dan söz ediyor; sızdırılan bir ABD askeri istihbarat raporu ve İsrail istihbaratı, programın yıllarca değil aylarca geciktiği, ciddi ama kesin olmayan hasarlar tarif ediyor.

Başarısız müzakereler ve ikinci savaş (2026)

Şubat 2026’da Umman aracılığıyla yürütülen dolaylı görüşmeler yeni bir anlaşma konusunda başarısız oldu — İran Dışişleri Bakanı tavizlere açık olduğunu işaret etti, ancak Trump sonuçtan "pek memnun olmadığını" söyledi. 28 Şubat 2026’da ABD ve İsrail, bu kez açıkça rejim değişikliği hedefini ilan ederek 12 saatte yaklaşık 900 saldırıyla yeni, geniş çaplı bir saldırı başlattı. Dini Lider Ali Hamaney ilk saldırıda öldü; yerine oğlu geçti. Pakistan’ın arabuluculuğunda koşullu bir ateşkes 8 Nisan 2026’da yürürlüğe girdi.

Simetri testi

Bu serinin başka yerlerinde uygulanan ölçütün uygulanmasının daha kolay değil, daha rahatsız edici hale geldiği nokta burasıdır. Rusya’nın Ukrayna işgalini değerlendirmek için kullanılan ölçüt "püskürtülecek devam eden bir silahlı saldırı yok = 51. madde uyarınca meşru müdafaa değil" ise, aynı ölçütün 2025 ve 2026 ABD/İsrail saldırılarına — henüz silahlaştırılmamış bir nükleer programa karşı, devam eden bir İran silahlı saldırısı olmaksızın — uygulanması aynı hukuki sonuca varır. Gelecekteki bir tehdide karşı "önleyici meşru müdafaa" doktrini uluslararası hukukta barışçıl biçimde kabul edilmiş değildir. Bir devlet başkanını öldürmek ve açıkça bir rejim değişikliği hedefi ilan etmek, ilke düzeyinde, Batı’nın başka aktörlere atfedildiğinde tereddütsüzce kınadığı davranışlardan ayırt edilmesi zor eylemlerdir.

Editöryal değerlendirme

Bu vakayı serinin öncekiyle bağlayan şey sorumluluğun simetrisi değildir — olgular ve ihlaller farklı kalır — mekanizmadır: işleyen bir anlaşma, kendi taraflarından biri tarafından tek taraflı olarak bozuldu; her iki tarafın da diğerinin hamlesini varoluşsal bir tehdit olarak okuması nedeniyle kendi kendini besleyen bir tırmanış; ve silahlı gücün yerini almasından kısa süre önce kaçırılan bir diplomatik fırsat penceresi (Şubat 2026 Umman görüşmeleri).

Fonti: Britannica — "12-Day War" (Haziran 2025) · Britannica — "2026 Iran war" · House of Commons Library — "Israel/US-Iran conflict 2026" · CFR, Global Conflict Tracker — "Iran's War With Israel and the United States" · Congressional Research Service — "U.S. Conflict with Iran" (26 Mart 2026) · Center for Arms Control and Non-Proliferation — "The Iran Deal, Then and Now"

3/4 · ANALİZ · 28 Temmuz 2026

Batı'nın çoktan devirmekten vazgeçtiği bir adamı devirmek on üç yıl aldı

Bağlam

Çok az savaş, bir çatışmanın, tüm başlıca dış destekçileri artık ona inanmayı bıraktıktan sonra bile salt atalet yoluyla nasıl sürüklenebileceğini bu kadar açık gösteriyor. 2011’den 2024’e Suriye, ders kitabı vakasıdır.

Ayaklanmadan vekalet savaşına (2011-2015)

2011 Arap Baharı protestoları, hükümetin şiddetli bastırmasının ardından Beşar Esad’a karşı iç savaşa dönüştü. 2013’ten itibaren çatışma hızla uluslararasılaştı: CIA, "ılımlı" isyancıları silahlandırmak için gizli Timber Sycamore programını başlattı — silah denetiminin başarısızlığı ve finanse edilen bazı grupların cihatçı ağlarla belgelenmiş bağlantıları dahil olmak üzere, bu konu zaten ABD Suriye isyanını beş yıl boyunca silahlandırdı başlıklı yazıda ele alınmıştı. 2015’te Rusya, hava kuvvetleriyle doğrudan Esad’ın yanında müdahale etti; İran ve Hizbullah ise kara desteği sağladı — Suriye’yi on yılın başlıca vekalet savaş alanına dönüştürdü.

Çıkmaz ve sessiz terk ediliş (2017-2024)

2017’de Trump yönetimi, bir ABD yetkilisinin Washington Post’a Moskova’ya açık bir sinyal olarak tanımladığı bir hamleyle — "Putin Suriye’de kazandı" — Timber Sycamore’u, ilk Trump-Putin G20 görüşmesinden birkaç gün önce kapattı. Bu noktadan itibaren çatışma yedi yıllık bir çıkmaza girdi: Esad, Rus-İran desteğiyle toprak geri kazandı, ancak siyasi normalleşme olmadı; ABD ve Avrupa ise rejim değişikliğine aktif olarak yatırım yapmayı bırakıp yaptırımlarla yetindi.

Ani çöküş (Kasım-Aralık 2024)

27 Kasım 2024’te, Ahmed eş-Şara liderliğindeki Hay’et Tahrir eş-Şam (HTS), Halep ilinde sürpriz bir saldırı başlattı — Lübnan’da İsrail-Hizbullah ateşkesinin yürürlüğe girmesinden bir gün sonra, bu da Esad için mevcut İran/Hizbullah askeri desteğini azaltmıştı. Suriye’nin ikinci büyük şehri Halep 1 Aralık’ta düştü; Hama 5 Aralık’ta; üçüncü büyük şehir Humus 7 Aralık’ta. 28 Kasım’da Esad, Rus askeri yardımı istemek için bizzat Moskova’ya uçtu — talep reddedildi. Suriye’ye dönerek kendi komutanlarına yardımın geleceği yalanını söyledi. 8 Aralık 2024’te isyancılar asgari direnişle Şam’a girdi, hükümet güçleri mevzilerini terk etti; Esad, sığınma hakkı elde ettiği Rusya’ya kaçtı. On üç yıllık iç savaşın ve Esad ailesinin elli yıllık egemenliğinin sonu.

Sonrası, hâlâ istikrarsız (2025-2026)

Eş-Şara geçici cumhurbaşkanı oldu (Ocak 2025); Mart 2025’te bir geçiş hükümeti kuruldu. 2026’nın Esad-sonrası Suriye’si kapanmış bir dava değil: 23 milyon Suriyeliden 15,6 milyonu insani yardıma muhtaç ve BMMYK güvenli dönüşü resmen dışlamasına rağmen Türkiye ve Almanya’nın mülteci geri dönüşü baskısı sürüyor — bu dinamik zaten BM, Suriye’ye güvenli dönüşün mümkün olmadığını söylüyor başlıklı yazıda ele alınmıştı.

Simetri testi ve tırmanış mekanizması

Suriye vakası, bu serideki diğer vakalarla aynı örüntüyü izliyor, ancak önemli bir farkla: burada dönüm noktasını yaratan askeri bir hesap hatası değil, birden fazla dış gücün başka cephelerdeki kaynaklarının eş zamanlı tükenişidir — Ukrayna’ya bağlanmış Rusya, İsrail’le çatışmayla zayıflamış İran ve Hizbullah — ki bu da ani çöküş için pencereyi yaratır. Bu, serideki diğer vakalar için yararlı bir hatırlatmadır: dondurulmuş bir çatışma çözülmüş bir çatışma değildir ve yeni bir saldırganlıkla değil, sadece dikkatin başka yere kaymasıyla yeniden açılabilir.

Editöryal değerlendirme

Rusya’nın Esad’a yardımı reddetmesi — Moskova’nın yıllarca doğrudan askeri müdahale harcadığı bir müttefik — belki de bu vakanın en açıklayıcı gerçeğidir: ne kadar uzun süredir devam ederse etsin, hiçbir dış desteğin, başka yerlerdeki maliyetler onu desteklemeye devam etmenin stratejik değerini aştığında garanti olmadığını gösterir.

Fonti: CNN — "The Assad regime ruled Syria for 50 years. Here's how it fell in less than two weeks" (Aralık 2024) · EUAA (AB Sığınma Ajansı) — "Country Focus: Syria" (Mart 2025) · The Media Line — "The 12-Day Revolution: How Syria's Regime Collapsed After Years of War" · Gulf News — "Syria rebels' lightning offensive: 11 days to the fall of Damascus"

4/4 · GÖRÜŞ · 28 Temmuz 2026

Avrupa seçmediği bir savaşın içinde nasıl bulabilir kendini

Yöntemsel ön not

Bu bir haber yazısı değildir. Ne olabileceğine dair, ne olduğuna değil, açıkça belirtilmiş bir öngörü egzersizidir; salt spekülasyon değil, zaten doğrulanmış gerçek olaylar üzerine kuruludur. Öngörünün bittiği ve olgunun başladığı yer her zaman açıkça belirtilir.

Zaten olmakta olan şey

International Institute for Strategic Studies’in (Temmuz 2026) bir raporuna göre, Ağustos 2024 ile Şubat 2026 arasında, Almanya’daki Ramstein gibi İttifak’ın nükleer caydırıcılığına bağlı üsler dahil olmak üzere bir düzine NATO ülkesinin ve İrlanda’nın hava sahasında yüzlerce drone uçtu. Polonya, hava sahasına 19 Rus dronunun girmesinin ardından Eylül 2025’te NATO’nun 4. maddesini çağırdı. Romanya, Mayıs 2026’da Galați’de bir konut binasına isabet eden bir drone saldırısına maruz kaldı, iki kişi yaralandı — Romanya Cumhurbaşkanı bunu savaşın başlangıcından bu yana "en ciddi güvenlik olayı" olarak nitelendirdi. Letonya’da, drone’lar (muhtemelen Rusya tarafından yönlendirilmiş Ukrayna dronları) halka zamanında uyarı yapılmadan ulusal hava sahasını ihlal ettikten sonra Savunma Bakanı ve Başbakan Haziran 2026’da istifa etti. İran cephesinde, Şubat-Nisan 2026 savaşı sırasında, Bahreyn, Katar ve Kıbrıs’taki İngiliz üsleri İran misillemeleriyle doğrudan vuruldu, RAF savunma amaçlı konuşlandırıldı — varsayımsal değil, zaten gerçekleşmiş doğrudan bir Avrupa askeri katılımı.

Senaryolar — Rusya

En olası olan, kasıtlı bir saldırı değil, kontrolden çıkan olaydır: Rus veya Ukraynalı bir drone — kökeni genellikle günlerce belirsiz kalır — uyarı sistemleri devreye girmeden önce bir NATO ülkesinde çoklu can kaybına yol açan bir hedefi vurur. Her sonraki olayla birlikte, kolektif bir yanıt (yalnızca 4. madde değil, 5. madde) eşiği, tek bir siyasi kararla değil, istatistiksel birikimle düşer. Daha az olası ama göz ardı edilemeyecek diğer senaryolar: sualtı altyapısına yönelik sabotajın resmi bir yargı ile atfedilmesi (bu sitede başka yerde ele alınan Kuzey Akım vakası modelinde); NATO ve Rus savaş uçakları arasında hava veya deniz angajman hatası; Avrupa’nın uzun menzilli silahları Rus topraklarını giderek daha derinden vurmaya devam ederse, Moskova’yı yalnızca Ukrayna’yı değil, tedarikçi ülkenin kendi topraklarını da açıkça vurmaya iten kademeli bir tırmanış.

Senaryolar — İran

Zaten yaşanmış emsal (vurulan İngiliz üsleri, konuşlandırılan RAF), "yalnızca savunmacı" kalmaya daha az kararlı bir Avrupa gücüyle tekrarlanabilir. Hürmüz Boğazı’nda Avrupa gemilerini içeren ticari trafiğin kesintiye uğraması, bir enerji krizini doğrudan bir deniz yanıtı gerektiren bir olaya dönüştürür — 1984-88 "tanker savaşı"nda zaten görülen bir örüntü. Daha spekülatif ama göz ardı edilmemesi gereken: İran vekillerine atfedilen Avrupa kritik altyapısına yönelik bir saldırı.

Diplomasi ne yapmalı — Rusya/NATO cephesi

Var olan ve bugün eksik olan araç, güven ve güvenlik artırıcı önlemlere ilişkin Viyana Belgesi’dir (AGİT, 1990-2011): 57 devlet arasında yıllık askeri bilgi alışverişi, tatbikatların önceden bildirilmesi, karşılıklı denetimler. Rusya bunu fiilen Ocak 2022’den, resmi olarak Mart 2022’den itibaren askıya aldı. Bu, her drone olayının arkasındaki yapısal boşluktur: önceden bildirim veya paylaşılan doğrulama olmadan, tanımlanmamış herhangi bir nesne tehlikeli hale gelecek kadar uzun süre belirsiz kalır. Mevcut somut önlemler: 1972 ABD-SSCB deniz olayları anlaşması veya Suriye üzerindeki ABD-Rusya çatışma önleme hattı (2015-2024, tam siyasi düşmanlık sırasında bile işlevsel) modelinde, siyasi kanallardan ayrı bir ikili teknik çatışma önleme kanalı; 2026’da dönüşümlü başkanlığı İsviçre’nin elinde bulunduğu AGİT himayesinde hızlı atıf mekanizması; NATO sınırlarına yakın uzun menzilli drone fırlatmalarını sınırlaması için Kyiv üzerinde de simetrik baskı. Ancak bu teknik önlemlerin hiçbiri temeldeki çatışma üzerine müzakerenin yerini tutmaz: olayların sıklığını azaltır, onları ortadan kaldırmaz.

Diplomasi ne yapmalı — İran/Avrupa cephesi

2020’de Abu Dabi merkezli olarak başlatılan, Fransa liderliğindeki EMASoH (Hürmüz Boğazı’nda Avrupa Deniz Farkındalığı) misyonu — diplomatik ayak artı askeri ayak (Agenor Operasyonu), 9 Avrupa ülkesi — zaten var ve açıkça ortak diplomatik ve askeri varlık yoluyla gerginliği azaltmak için tasarlanmıştır. Ancak son kaynaklar (Mart 2026) bunu özgün görevine göre artan bir baskı altında olarak tanımlıyor. Somut önlemler: bugün askeri ayaktan daha az görünür olan ama tam da bölgesel diyalog için tasarlanmış olan EMASoH’un diplomatik ayağını güçlendirmek; E3’ü (Fransa, Almanya, Birleşik Krallık) yalnızca ABD-İran ikili hattının gözlemcisi değil, nükleer dosyada tanınan bir müzakere kanalı olarak yeniden dahil etmek; AB’nin konumunu ABD/İsrail’inkinden resmi olarak ayırmak için açık bir Avrupa taraf olmama iletişimi. Burada da temel sınır aynı kalıyor: hiçbir Avrupa deniz veya diplomatik önlemi, 2018’deki JCPOA çöküşü olan temel nedeni çözmüyor.

Editöryal değerlendirme

Avrupa bugün her iki cephede de 2022 öncesi sahip olduğu araçlara ya da 2020’de tasarlandığı araçlara sahip değil. En dürüst soru soyut olarak "diplomasi ne yapmalı" değil, Avrupa’nın dağılmış kanalları yeniden inşa etmek için yatırım yapıp yapmadığı, yoksa mevcut risk ölçeğine göre yetersiz kalan araçlarla yalnızca semptomları mı yönettiğidir — ikincisi, toplanan olgulara en uygun okuma gibi görünüyor.

Fonti: IISS — drone ihlalleri raporu (Temmuz 2026) · Al Jazeera — Romanya drone olayı (Mayıs 2026) · NATO — 4. madde açıklaması (Eylül 2025) · CS Monitor — Letonya hükümet krizi (Haziran 2026) · House of Commons Library — İran’da vurulan İngiliz üsleri (2026) · Auswärtiges Amt / Arms Control Association — Viyana Belgesi · European Leadership Network / GRC — EMASoH