ANALİZ
İşleyen bir anlaşma, yine de yırtıldı
27 Temmuz 2026 — İran / Amerika Birleşik Devletleri
Bağlam
Bazen bir çatışma diplomasi eksikliğinden değil, işleyen bir diplomasinin tek taraflı olarak kesilmesinden doğar. ABD ve İsrail’i, Dini Lideri’ni öldürerek bir yıldan kısa sürede İran’ı doğrudan iki kez bombalamaya götüren yol, uluslararası denetim kurumunun uyulduğunu onayladığı bir anlaşmayla başlıyor.
Anlaşma (2015-2018)
Temmuz 2015’te İran, ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık, Fransa ve Almanya, Kapsamlı Ortak Eylem Planı’nı (JCPOA) imzaladı: yaptırımların kaldırılması karşılığında İran’ın uranyum zenginleştirmesine sıkı sınırlar, Washington’ın kendisinin "emsalsiz" olarak nitelendirdiği bir Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) denetim rejimi altında. 2017’de UAEK’nin dört üç aylık raporunun tamamı İran’ın tam uyumunu onayladı. 8 Mayıs 2018’de Başkan Trump, ABD’yi anlaşmadan tek taraflı olarak çekti ve bunu kamuoyu önünde "korkunç, tek taraflı bir anlaşma" olarak nitelendirdi. Sıklıkla atlanan ama doğrulanabilir bir ayrıntı: Beyaz Saray’ın çekilme muhtırası, Trump yönetimi sırasında gerçekleşen herhangi bir İran ihlali tespit etmedi — yalnızca Obama döneminde, 2016’da, ağır su stok sınırlarıyla ilgili iddia edilen ihlaller. ABD yaptırımları yeniden uygulamaya kondu.
Öngörülebilir sonuç (2018-2024)
Anlaşmanın faydalarından mahrum kalan ama artık sınırlarıyla bağlı olmayan İran, taahhütlerini kademeli olarak geri çekti: zenginleştirmeyi artırdı, denetçi erişimini kısıtladı. Center for Arms Control and Non-Proliferation tahminlerine göre, bir cihaz için yeterli malzeme biriktirmenin ne kadar süreceğini gösteren "breakout" süresi bir yıldan fazladan 3-4 aya düştü. 2020’de bir ABD dronu Bağdat’ta General Kasım Süleymani’yi öldürdü. 7 Ekim 2023 ve Gazze savaşının ardından İran ve İsrail 2024’te iki kez doğrudan saldırı değiş tokuşunda bulundu.
12 Günlük Savaş (Haziran 2025)
13 Haziran 2025’te İsrail, İran’ın nükleer ve askeri tesislerine sürpriz saldırılar düzenleyerek üst düzey Devrim Muhafızları komutanlarını öldürdü. 22 Haziran’da ABD, Fordo, Natanz ve İsfahan’ı sığınak-delen bombalarla doğrudan vurdu — Trump bunu "sınırlı, tek seferlik" bir görev olarak nitelendirdi. 24 Haziran’da ateşkes ilan edildi. Gerçek hasara ilişkin tahminler kaynağa göre keskin biçimde ayrışıyor: ABD "yıkım"dan söz ediyor; sızdırılan bir ABD askeri istihbarat raporu ve İsrail istihbaratı, programın yıllarca değil aylarca geciktiği, ciddi ama kesin olmayan hasarlar tarif ediyor.
Başarısız müzakereler ve ikinci savaş (2026)
Şubat 2026’da Umman aracılığıyla yürütülen dolaylı görüşmeler yeni bir anlaşma konusunda başarısız oldu — İran Dışişleri Bakanı tavizlere açık olduğunu işaret etti, ancak Trump sonuçtan "pek memnun olmadığını" söyledi. 28 Şubat 2026’da ABD ve İsrail, bu kez açıkça rejim değişikliği hedefini ilan ederek 12 saatte yaklaşık 900 saldırıyla yeni, geniş çaplı bir saldırı başlattı. Dini Lider Ali Hamaney ilk saldırıda öldü; yerine oğlu geçti. Pakistan’ın arabuluculuğunda koşullu bir ateşkes 8 Nisan 2026’da yürürlüğe girdi.
Simetri testi
Bu serinin başka yerlerinde uygulanan ölçütün uygulanmasının daha kolay değil, daha rahatsız edici hale geldiği nokta burasıdır. Rusya’nın Ukrayna işgalini değerlendirmek için kullanılan ölçüt "püskürtülecek devam eden bir silahlı saldırı yok = 51. madde uyarınca meşru müdafaa değil" ise, aynı ölçütün 2025 ve 2026 ABD/İsrail saldırılarına — henüz silahlaştırılmamış bir nükleer programa karşı, devam eden bir İran silahlı saldırısı olmaksızın — uygulanması aynı hukuki sonuca varır. Gelecekteki bir tehdide karşı "önleyici meşru müdafaa" doktrini uluslararası hukukta barışçıl biçimde kabul edilmiş değildir. Bir devlet başkanını öldürmek ve açıkça bir rejim değişikliği hedefi ilan etmek, ilke düzeyinde, Batı’nın başka aktörlere atfedildiğinde tereddütsüzce kınadığı davranışlardan ayırt edilmesi zor eylemlerdir.
Editöryal değerlendirme
Bu vakayı serinin öncekiyle bağlayan şey sorumluluğun simetrisi değildir — olgular ve ihlaller farklı kalır — mekanizmadır: işleyen bir anlaşma, kendi taraflarından biri tarafından tek taraflı olarak bozuldu; her iki tarafın da diğerinin hamlesini varoluşsal bir tehdit olarak okuması nedeniyle kendi kendini besleyen bir tırmanış; ve silahlı gücün yerini almasından kısa süre önce kaçırılan bir diplomatik fırsat penceresi (Şubat 2026 Umman görüşmeleri).
Fonti: Britannica — "12-Day War" (Haziran 2025) · Britannica — "2026 Iran war" · House of Commons Library — "Israel/US-Iran conflict 2026" · CFR, Global Conflict Tracker — "Iran's War With Israel and the United States" · Congressional Research Service — "U.S. Conflict with Iran" (26 Mart 2026) · Center for Arms Control and Non-Proliferation — "The Iran Deal, Then and Now"