ANALİZ

Güney Sudan: 22 Aralık'ta seçim var, ama barış anlaşması çoktan bitti

13 Ekim 2026 — Güney Sudan

Arka plan

Juba'da, aynı aylarda çatışmaların sürdüğü bir ülkede seçim hazırlanıyor. Güney Sudan 2011'de kuruldu. İki yıl sonra Cumhurbaşkanı Salva Kiir'in güçleriyle yardımcısı Riek Machar'ın güçleri arasında, BM'nin aktardığı tahminlere göre yüz binlerce cana mal olan bir iç savaşa sürüklendi. 2018'deki «yeniden canlandırılmış» barış anlaşması (R-ARCSS) net bir program öngörüyordu: bir birlik hükümeti, birleşik bir ordu, kalıcı bir anayasa, bir nüfus sayımı, savaş suçları için bir mahkeme ve en sonunda seçimler.

Sekiz yıl sonra bu programdan neredeyse yalnızca son madde kaldı. Ağustos 2026'da, BM Güney Sudan İnsan Hakları Komisyonu'nun aktardığı hükümet verilerine göre, anlaşma hükümlerinin %46,4'ü hâlâ uygulanmamıştı ve ordu birleştirilmemişti (OHCHR, 20/8/2026). Hükümet eksik adımları yasayla kaldırarak yine de seçime gitmeyi seçti.

Olay

Değişen yasalar. Temmuz'da Kiir, seçime yasal bir yol açmak için 2018 anlaşmasında bir değişikliği imzaladı (Güney Sudan Cumhurbaşkanlığı, 22/7/2026): seçimlerden önce kalıcı bir anayasa ve nüfus sayımı artık şart değil. 21 Eylül'de Parlamento'nun kabul ettiği seçim yasası değişiklikleri yürürlüğe girdi. 22 Eylül'de devlet televizyonunda okunan bir cumhurbaşkanlığı kararnamesi birlik hükümetini feshetti (AllAfrica, 23/9/2026): cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, yerel yöneticiler, ulusal parlamento ve eyalet meclisleri görevden düştü. Yargı ve güvenlik aygıtı yerinde kalıyor; Kiir de halefi göreve başlayana kadar cumhurbaşkanı. Birkaç gün önce de seçim komisyonu başkanını gerekçe göstermeden değiştirmişti (Al Jazeera, 23/9/2026).

Tepkiler. Uluslararası Af Örgütü feshi seçime doğru kararlı bir adım olarak nitelendirdi ve herkesin oy kullanıp aday olabileceği bir ortam istedi. Al Jazeera'nın görüştüğü Güney Sudanlı hukukçu ve analistler ise artık tüm gücün tek bir adamın elinde olduğunu belirtiyor. İçlerinden birine göre yeni yasa, seçimi bir ya da iki yıl ertelemesine izin verecek kadar muğlak.

Seçim mekanizması. 2 Eylül'de seçim komisyonu, kaydın çoktan başladığı yönündeki haberleri yalanladı: hiçbir seçmen kaydedilmedi ve henüz bir seçmen kütüğü yok (Ulusal Seçim Komisyonu, 2/9/2026). 22 Eylül'de basılı kayıt defterlerini tanıttı ve hükümetten 25 milyon dolar aldığını söyledi (Sudans Post, 22/9/2026). 13 Ekim itibarıyla internet sitesi, seçime on hafta kala, kaydın başlangıç tarihini hâlâ duyurmuyor (Ulusal Seçim Komisyonu, haberler). Son nüfus sayımı 2008'e dayanıyor.

Machar davası. Machar Mart 2025'ten beri ev hapsinde. O ay Upper Nile eyaletindeki Nasir'de «Beyaz Ordu» olarak bilinen milis bir ordu üssünü ele geçirmiş ve bir BM tahliye girişimi sırasında bir generali öldürmüştü; hükümet bunun arkasında Machar'ın olduğunu söylüyor. Eylül 2025'ten beri, cumhurbaşkanının kurduğu bir Özel Mahkeme'de yedi sanıkla birlikte vatana ihanet, cinayet ve insanlığa karşı suçlardan yargılanıyor; suçlamaları reddediyor (International Crisis Group, 27/11/2025). Savunma, 2018 anlaşmasına göre insanlığa karşı suçların hiç kurulmamış bir Afrika Birliği karma mahkemesine ait olduğunu savunuyor. İddia makamı önceden planlanmış bir komplodan söz ediyor. Eylül 2026 sonunda dava hâlâ sürüyordu; savunma avukatlarına yönelik iddia edilen tehditler nedeniyle de birkaç kez ertelendi (One Citizen Daily, 24/9/2026).

Muhalefet. 23 Eylül'de Machar'ın partisi SPLM-IO, seçimleri tek taraflı bir süreç ve şiddete dönüşün reçetesi olarak reddetti. Machar'ın ve diğer siyasi tutukluların serbest bırakılmasını ve IGAD, Afrika Birliği ve BM arabuluculuğunda tarafsız bir yerde diyalog istiyor (Sudans Post, 23/9/2026).

Savaş. 2025 sonundan beri Jonglei'de ordu (SSPDF) ile SPLA-IO güçleri çatışıyor. BM misyonunun (UNMISS) insan hakları birimine göre Ocak-Mart 2026 arasında şiddet 1.388 sivili etkiledi: 767 ölü, 457 yaralı, 93 kaçırılan ve çatışmayla bağlantılı cinsel şiddetten kurtulan 71 kişi. Ölümler bir önceki çeyreğe göre %89 arttı (UNMISS, 30/6/2026). Ağustos'ta kimliği belirsiz silahlı kişilerin Jonglei'deki Pajut'a giden bir UNMISS devriyesine kurduğu pusuda iki barış gücü askeri öldü, yedi kişi yaralandı (BM Barışı Koruma, 24/8/2026). Siyasi şiddete topluluklar arası şiddet de ekleniyor: 28 Ağustos'ta Warrap'taki Tonj North'ta bir sığır kampına düzenlenen baskında en az 49 kişi öldü; eyalet yetkilileri bunu sınır ötesi bir suç şebekesine bağladı (Al Jazeera, 28/8/2026).

Yardım. 29 Eylül'de Jonglei'de silahlı kişiler Dünya Gıda Programı çalışanlarına saldırdı ve onları yaklaşık 20.000 kişiye yönelik gıdayı boşaltmaya zorladı. ABD büyükelçiliği olayı 12 Ekim'de, saldırıyı kimseye atfetmeden duyurdu (ABD'nin Juba Büyükelçiliği, 12/10/2026). Nisan'daki son IPC analizine göre nüfusun %56'sı, yani 7,8 milyon kişi ağır gıda güvensizliği içinde; 73.300 kişi felaket koşullarında ve Upper Nile ile Jonglei'deki dört ilçe kıtlık riskiyle karşı karşıya (BM Haber, 28/4/2026).

Hukuki yorum

Seçim bir ihlal değildir. BM komisyon üyesi Barney Afako'nun hatırlattığı gibi oy hakkı Güney Sudanlılara aittir (OHCHR, 10/9/2026). Hukuki sorun başka yerde ve üç düzlemde.

2018 anlaşması. R-ARCSS, IGAD arabuluculuğunda Güney Sudanlı taraflar arasında yapılmış siyasi bir anlaşmadır, devletler arası bir antlaşma değildir. Hükümet onu Kiir'in imzaladığı bir işlemle değiştirdi; oysa başlıca imzacı taraf SPLM-IO'nun lideri tutukluydu ve parti anlaşmayı Eylül 2025'te zaten «feshedilmiş» ilan etmişti. Taraflardan biri olmadan değiştirilen bir barış anlaşması kâğıt üzerinde geçerli kalır, ama doğuş amacını yitirir: tarafları ortak bir yolda tutmak.

Machar'ın yargıcı. Anlaşma, 2013'ten beri işlenen en ağır suçlar için bir Afrika Birliği karma mahkemesi öngörüyordu. Temmuz'daki bir analizimizde belgelediğimiz gibi bu mahkeme hiç kurulmadı. Onun yerine cumhurbaşkanının atadığı özel bir mahkeme, seçime birkaç ay kala onun başlıca rakibini yargılıyor. Suçlamalar, herkes için olduğu gibi kanıtlanmalı. Tam da bu nedenle BM Komisyonu, Machar dahil siyasi tutukluların serbest bırakılmasını ya da tüm güvencelerle, gecikmeden bağımsız ve tarafsız bir yargıç önüne çıkarılmasını istiyor.

Savaş. Ordu ile SPLA-IO arasındaki çatışma uluslararası nitelikte olmayan bir silahlı çatışmadır. Güney Sudan 2013'ten beri Cenevre Sözleşmeleri'ne ve iki Ek Protokol'e taraftır (Uluslararası Hukukçular Komisyonu): sivilleri koruyan ve açlığı bir savaş yöntemi olarak kullanmayı yasaklayan ortak 3. madde ile II. Protokol uygulanır. UNMISS'in hatırlattığı gibi barış gücü askerlerine yönelik saldırılar savaş suçu oluşturabilir ve Roma Statüsü bunu açıkça söyler (md. 8). Ama Güney Sudan Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne taraf değildir: Mahkeme ancak Güvenlik Konseyi'nin sevkiyle ya da Juba yargı yetkisini kabul ederse devreye girebilir.

Simetri testi

Tablo suçlu bir hükümetle masum bir muhalefeti karşı karşıya getirmiyor.

• Hükümet anlaşmayı tek başına içini boşalttı, rakibini cumhurbaşkanının atadığı bir mahkemede yargılatıyor ve Jonglei'de toplu tahliyeler emretti; muhalefet de kendi bölgelerinde aynısını yaptı.
• SPLA-IO 2025 sonundan beri Jonglei'de savaşıyor. Hükümete göre bir BM tahliyesi sırasında bir generalin öldürüldüğü Nasir isyanı Machar'a bağlı güçlerin işiydi; SPLM-IO bunu reddediyor ve yerel bir anlaşmazlıktan söz ediyor.
• BM Komisyonu her iki tarafın şiddetini belgeliyor ve yalnızca hükümetten değil, tüm silahlı aktörlerden çatışmaları durdurmasını istiyor.
• Barış gücü askerlerine ve DGP konvoylarına saldıranlar belirlenmedi: Pajut pususunu ya da 29 Eylül saldırısını bugün bir tarafa atfetmek mümkün değil.

İşe yarayanlar. Seçim komisyonu ilk fonları aldı ve kayıt defterlerini tanıttı; BM misyonu şiddeti belgelemeyi sürdürüyor ve görev süresi 2820 sayılı kararla, 13 olumlu oy ve Çin ile Rusya'nın çekimser kalmasıyla Nisan 2027'ye kadar uzatıldı (Security Council Report, Ağustos 2026). BM Komisyonu gibi en eleştirel sesler bile seçimin iptalini değil, güvenilir kılınmasını istiyor.

Değerlendirmemiz

Bu bölüm sitenin görüşünü yansıtır. Yukarıda aktarılan olgulardan ayrıdır.

Güney Sudan belirli bir nedenle unutulmuş bir kriz: hiç değişmiyormuş gibi görünüyor. Her yıl açlık, çatışma, bir erteleme. Bu kez gerçekten bir şey değişti ve değişim neredeyse sessizce geçti. 2018'in barış mimarisi, biçimsel olarak yasal işlemlerle parça parça söküldü; Kiir'in başlıca rakibi ise bir mahkeme salonunda.

Risk, geçişi kâğıt üzerinde kapatıp sahada yeniden açan bir seçim. BM Komisyonu bunu vakayı özetleyen bir cümleyle söyledi: bir seçim, yalnızca belirlenen tarihte yapıldığı için güvenilir olmaz. Tersi de geçerli: gerçek bir diyalog olmadan bir erteleme daha bir çözüm değil, başka bir adla aynı tıkanıklık olur.

Eksik olan bir tarih değil, onu gerçek bir seçim yapacak koşullar: denetlenen bir ateşkes, taraf tutmayan bir ordu, Machar ve iki tarafta da sivilleri öldürenler için bağımsız bir yargıç. Bunlar 2018 anlaşmasında zaten yazılıydı. Dünyanın geri kalanı başka yere bakarken bunları hatırlatmanın bir BM Komisyonu'na ve birkaç büyükelçiliğe kalması, bu konuyu yazmamızın nedeni.

İzlenecekler

• Seçmen kaydının başlaması ve rakamları.
• Machar davasının kararı ve SPLM-IO'nun tepkisi.
• Yeni yasanın mümkün kıldığı olası bir seçim ertelemesi.
• Güvenlik Konseyi'ndeki brifing ve seçimden önce Konsey'in olası bir ziyareti.
• BM Komisyonu'nun Şubat 2027'de İnsan Hakları Konseyi'ne sunacağı rapor.

Kaynaklar: OHCHR, 20/8/2026 · Güney Sudan Cumhurbaşkanlığı, 22/7/2026 · AllAfrica, 23/9/2026 · Al Jazeera, 23/9/2026 · Ulusal Seçim Komisyonu, 2/9/2026 · Sudans Post, 22/9/2026 · Ulusal Seçim Komisyonu, haberler · International Crisis Group, 27/11/2025 · One Citizen Daily, 24/9/2026 · Sudans Post, 23/9/2026 · UNMISS, 30/6/2026 · BM Barışı Koruma, 24/8/2026 · Al Jazeera, 28/8/2026 · ABD'nin Juba Büyükelçiliği, 12/10/2026 · BM Haber, 28/4/2026 · OHCHR, 10/9/2026 · Uluslararası Hukukçular Komisyonu · Security Council Report, Ağustos 2026

İlgili haberler: 2018'de vadedilen mahkeme ölü bir madde olarak kalırken Güney Sudan kıtlığın eşiğinde

← Tüm haberler ve manifestolar