I Will Not Look Away

IWILLNOTLOOKAWAY.ORG

SÖZLÜK

Güney Sudan: halklar, tarih, kim savaşıyor ve neden

25 Ekim 2026 itibarıyla güncel

Güney Sudan'dan gelen haberler Kiir ve Machar'dan, bir vatana ihanet davasından, yıllardır ertelenen seçimlerden, Jonglei'deki açlık ve çatışmalardan söz ediyor; ama söz konusu halkların kim olduğunu, 2011'de alkışlarla doğan bir devletin neden iki yıl sonra savaşta olduğunu ve 2018'de imzalanan barışın neden hiç işlemediğini nadiren açıklıyor. Bu profil o arka planı vermeye çalışıyor. Güncellenebilir: her değişiklik tarih ve kaynakla birlikte en altta kaydedilir.

Özetle

Toprak ve halklar

Güney Sudan'ın denize çıkışı yok. Petrol kuyuları kuzeyde, Upper Nile ve Unity eyaletlerinde (The Conversation, allAfrica aracılığıyla); güneydeki Ekvatorya bölgesi Uganda'yla sınır komşusu. Ülke 2020'den beri 10 eyalete ve 3 "idari bölgeye" (Ruweng, Büyük Pibor ve Abyei) ayrılmış durumda; öncesinde eyalet sayısı yıllarca önce 28'e, sonra 32'ye çıkarılmıştı (Eye Radio).

Güney SudanJongleiUpper NileDinkalarNuerlerŞilluklarAzandelerBarilerMurlelerSudanEtiyopyaKenyaUgandaKDCOrta AfrikaJubaMalakalBentiuBorNasirAkoboWauAbyei2025'ten beri çatışmalar: Jonglei ve Upper NileBaşlıca petrol sahaları (yaklaşık)
Koyu kırmızıyla, 2025'ten beri ordu ile Machar güçleri arasında yeniden çatışmaların yaşandığı Jonglei ve Upper Nile eyaletleri gösteriliyor; üçgenler Upper Nile ve Unity'deki başlıca petrol sahalarını yaklaşık olarak gösteriyor. Kesikli daire, Sudan'la tartışmalı, petrol zengini Abyei bölgesini gösteriyor. İtalik adlar bu dosyada anılan halklardan bazılarının yaşadığı yerleri gösteriyor; Dinkalar ve Nuerler birçok eyalette yaşıyor. Haftadan haftaya değişen cephe hatlarını çizmiyoruz. Kare başkenti gösteriyor. Sınırlar: Natural Earth; 10 eyaleti çiziyor ama Ruweng ve Büyük Pibor idari bölgelerini ve Abyei bölgesini ayrıca çizmiyor.

Nüfus. Worldometer'ın aktardığı BM tahminlerine göre Güney Sudan'ın 2026'da yaklaşık 12,4 milyon nüfusu var, medyan yaş 19; nüfusun yüzde 28'i kentlerde yaşıyor. Son nüfus sayımı, ülke henüz Sudan'ın parçasıyken 2008'de yapıldı.

Rakamlara dair bir uyarı. Etnik gruplar hakkında yakın tarihli ve güvenilir veri yok. Aşağıdaki yüzdeler farklı kaynaklardan alınmış 2011 tahminleri: büyüklük sırası olarak okunmalı. Küçük halklar için güvenilir bir rakam yok ve bunu söylüyoruz.

Din (2020 tahminleri): Hristiyanlar yüzde 60,5, geleneksel dinler yüzde 32,9, Müslümanlar yüzde 6,2 (CNN, ABC17 aracılığıyla). Büyük çoğunluğu Hristiyan ya da geleneksel dinlere mensup bir ülkede savaşan tarafları ayıran şey din değil.

Petrol. Güney Sudan Upper Nile ve Unity'de petrol üretiyor ama denize çıkışı yok: ham petrol Kızıldeniz'e, Sudan'dan geçerek Port Sudan'a uzanan bir boru hattıyla ulaşıyor; Sudan da transit ücreti alıyor (The Conversation, allAfrica aracılığıyla). Dünya Bankası'na göre petrol ihracatın yüzde 99'unu, devlet gelirlerinin yüzde 85-90'ını ve gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 50 ile 60'ı arasını oluşturuyor (Dünya Bankası, Ocak 2026); Uluslararası Para Fonu da benzer rakamlar veriyor: mali gelirlerin yaklaşık yüzde 90'ı ve ihracatın yaklaşık yüzde 95'i (IMF, 2024). Eylülde sunulan 2026-27 bütçesinde petrol beklenen gelirlerin yaklaşık yüzde 79'unu karşılıyor (The Rio Times). Tek bir ürüne ve tek bir boru hattına bağımlı olmak devleti kırılgan kılıyor: Şubat 2024'te, Sudan'da çatışmalar sürerken boru hattı patladı, üretim günde yaklaşık 150.000 varilden 50.000 varilin altına düştü ve ekonomi daraldı; ihracat Nisan 2025'te yeni kesintilerle yeniden başladı ve 2025 mali yılında petrol gelirleri yaklaşık üçte iki oranında azaldı (Dünya Bankası, a.g.k.).

Kısa tarih

İngiliz-Mısır ortak yönetimi (1899-1955). Resmen Sudan, Güney de dahil, Birleşik Krallık ve Mısır tarafından ortaklaşa yönetiliyor; fiilen ise İngilizler hükmediyor (Fanack). 1922'den itibaren "kapalı bölgeler kararnameleri" kuzeyli Sudanlıların Güney'e girmesini ve orada ticaret yapmasını yasaklıyor (Fanack, a.g.k.); 1930'dan itibaren "Güney Politikası", Arap yönetimi yerine Hristiyan misyonerlerle Güney'i ayrı bir geleceğe hazırlıyor (Kongre Kütüphanesi). Ama sonunda Güney bağımsız Sudan'ın içinde bırakılıyor.

Hartum'la iki savaş (1955-2005). Ağustos 1955'te, Sudan'ın bağımsızlığından beş ay önce, güneyli askerler isyan ediyor: birinci iç savaş başlıyor (Refworld). 1972'de Addis Ababa Anlaşması Güney'e, başkenti Juba olan bir özerklik tanıyor (CNN, ABC17 aracılığıyla). 1983'te Devlet Başkanı Nimeyri özerkliği kaldırıyor ve tüm ülkeye şeriatı dayatıyor; aynı yılın mayısında John Garang Sudan Halk Kurtuluş Ordusu'nu, SPLA'yı kuruyor (Refworld, a.g.k.; CNN, a.g.k.). İkinci savaş 2005'e kadar sürüyor ve tüm Sudan'da yaklaşık iki milyon kişinin ölümüne yol açıyor (CFR).

1991 bölünmesi. Savaş sırasında Güney'in hareketi bölünüyor. 1991'de Riek Machar Garang'la yollarını ayırıyor: Güney'in bağımsızlığını istiyor, Garang ise birleşik bir "Yeni Sudan" istiyor. Hartum'un desteklediği Machar güçleri Bor'a saldırıyor ve çoğu Dinka sivil olmak üzere yaklaşık 2.000 kişiyi öldürüyor; Machar 2012'de kamuoyu önünde özür diledi. 1997'de Hartum hükümetiyle ittifak kuruyor, 2002'de SPLA'ya geri dönüyor (Al Jazeera). Bor'un hatırası Dinkalar ile Nuerler arasındaki ilişkilere hâlâ ağır basıyor.

Barış ve bağımsızlık (2005-2011). 9 Ocak 2005'te Kapsamlı Barış Anlaşması savaşı bitiriyor ve Güney'e altı yıl içinde bir referandum vaat ediyor. 9-15 Ocak 2011'de Güney oy kullanıyor: yüzde 98,83 ayrılığı seçiyor. 9 Temmuz 2011'de Güney Sudan Cumhuriyeti doğuyor (CNN, ABC17 aracılığıyla). Salva Kiir devlet başkanı, Riek Machar yardımcısı (Al Jazeera, a.g.k.).

İç savaş (2013-2018). Temmuz 2013'te Kiir Machar'ı hükümetten çıkarıyor; Machar parti liderliği için ona rakip olacağını açıklıyor (Al Jazeera, a.g.k.). 15 Aralık'ta Juba'da Dinka ve Nuer askerleri arasında çatışma çıkıyor; Kiir Machar'ı darbe girişimiyle suçluyor, Machar reddediyor. Sonraki günlerde Juba'da yüzlerce Nuer erkeği toplanıp öldürülüyor: Afrika Birliği Soruşturma Komisyonu'na göre bu "örgütlü bir askerî operasyon"du. Machar'ın kaçışından sonra onun güçleri de Bor, Bentiu ve Malakal'da Dinkalara yönelik katliamlar yapıyor (Al Jazeera, 2015). 2015'te imzalanan bir barış anlaşması Temmuz 2016'da, Juba'da yeniden çatışma çıkıp Machar bir kez daha kaçınca çöküyor; Kiir onun yerine Taban Deng Gai'yi getiriyor (CNN, ABC17 aracılığıyla). London School of Hygiene and Tropical Medicine'in tahminine göre Aralık 2013 ile Nisan 2018 arasında savaş normalin üzerinde yaklaşık 383.000 ölüme yol açıyor; bunların yaklaşık 190.000'i şiddet sonucu (LSHTM).

Kâğıt üzerinde barış (2018-2024). 12 Eylül 2018'de Kiir ve Machar Canlandırılmış Anlaşma'yı (R-ARCSS) imzalıyor. Şubat 2020'de ülke 10 eyalete geri dönüyor (Eye Radio) ve Machar'ın birinci yardımcı olduğu bir ulusal birlik hükümeti kuruluyor (CNN, a.g.k.). Anlaşma birleşik bir ordu, bir anayasa, bir nüfus sayımı, savaş suçları için bir mahkeme ve seçimler öngörüyordu: Ağustos 2026'da hükümlerinin yüzde 46,4'ü hâlâ uygulanmamıştı (bu sitedeki analiz). Mayıs 2024'te Kenya, anlaşmanın dışında kalan grupları dahil etmek için Nairobi'de "Tumaini Girişimi"ni başlatıyor; en güçlüsü olan Thomas Cirillo'nun NAS'ı katılmıyor (PeaceRep).

Savaşın dönüşü (2025-2026). Mart 2025'te Upper Nile'daki Nasir'de Beyaz Ordu bir ordu üssünü ele geçiriyor ve bir generali öldürüyor; hükümet Machar'a yakın bakan ve subayları tutukluyor, Uganda Juba'ya özel kuvvetler gönderiyor (Al Jazeera). Machar Mart 2025'ten beri ev hapsinde ve Eylül 2025'ten beri vatana ihanet, cinayet ve insanlığa karşı suçlardan yargılanıyor; suçlamaları reddediyor (International Crisis Group). 2025 sonundan beri Jonglei'de ordu ile Machar güçleri arasında çatışmalar var: 2026'nın ilk çeyreğinde BM misyonu 767 sivilin öldüğünü saydı (UNMISS). 22 Eylül 2026'da Kiir ulusal birlik hükümetini feshediyor ve seçimleri 22 Aralık'a çağırıyor (bu sitedeki analiz).

Kim yönetiyor ve nasıl

Güney Sudan bağımsızlıktan beri hiç seçim yapmadı: ilk seçimler 22 Aralık 2026'ya çağrıldı. Salva Kiir 2011'den beri devlet başkanı. Araştırma kuruluşu Freedom House 2026 raporunda ülkeyi "özgür değil" olarak sınıflandırıyor ve siyasi haklarda 40 üzerinden 0 puan veriyor: seçimler 2018'den beri erteleniyor, basın ve sivil toplum kısıtlanıyor, birinci yardımcı görevden uzaklaştırılıp yargılanıyor (Freedom House). Bir otokrasiyi demokrasiden neyin ayırdığını Otokrasi maddesinde anlatıyoruz.

Halefiyet. Kiir 74 yaşında, yaklaşık yirmi yıldır yönetiyor ve hiçbir zaman bir halef belirlemedi. İsviçreli araştırma merkezi Small Arms Survey'e göre yöntemi, potansiyel rakipleri büyütüp hırs gösterdiklerinde onlardan kurtulmak (Small Arms Survey). Son örnek Benjamin Bol Mel: 2017'den beri ABD tarafından yolsuzluk nedeniyle yaptırım uygulanan bir iş insanı; Şubat 2025'te başkan yardımcılığına atandı ve "veliaht" olarak görüldü, 12 Kasım 2025'te görevden alındı, erliğe indirildi ve gözaltına alındı; bu arada Kiir'in kızı Adut Salva Kiir'in ağırlığı arttı (Eye Radio; Small Arms Survey, a.g.k.).

Kim kimdir

KimKim yönetiyorTutum
Hükümet ve SPLM (Sudan Halk Kurtuluş Hareketi)Devlet Başkanı Salva Kiir2011'den beri iktidarda. 22 Eylül 2026'da ulusal birlik hükümetini feshetti ve 22 Aralık'ta seçim istiyor (bu sitedeki analiz)
SSPDF (ordu)Gen. Paul Nang MajokGenelkurmay başkanı, Temmuz 2025'te görevden alındı ve ekimde göreve iade edildi (Small Arms Survey). 2025'ten beri Upper Nile ve Jonglei'de çatışmalar
SPLM-IO / SPLA-IO (silahlı muhalefet)Riek Machar, Mart 2025'ten beri tutukluParti seçimleri "tek taraflı" diye reddediyor, Machar'ın serbest bırakılmasını ve tarafsız bir yerde diyalog istiyor (bu sitedeki analiz)
Beyaz OrduMerkezi komuta yokGenç Nuer erkeklerinin klanlara göre örgütlenen öz savunma seferberlikleri; kökleri 1960'lara uzanıyor, 1991'den beri görünür. Birçok kez Machar güçlerinin yanında savaştı, ama araştırmacı Jan Pospisil'e göre Machar ona komuta etmiyor (allAfrica)
NAS (Ulusal Kurtuluş Cephesi)Gen. Thomas CirilloSPLA'nın eski genelkurmay başkan yardımcısı, Uganda sınırındaki bölgelerde güçlü; Nairobi görüşmelerini reddediyor (PeaceRep)
2018 anlaşmasının dışında kalan diğer gruplarPagan Amum (Real SPLM), Paul Malong (SSUF), Stephen Buay (SSPM/A)2024 Nairobi görüşmelerine katıldılar (PeaceRep, a.g.k.)
UgandaOrdu komutanı Muhoozi KainerugabaMart 2025'ten beri Juba'da özel kuvvetler: Muhoozi, Kiir'e karşı her hamlenin Uganda'ya savaş ilanı sayılacağını söyledi (Al Jazeera)
UNMISS (BM misyonu)Güvenlik Konseyi30 Nisan 2026'da 30 Nisan 2027'ye kadar yenilendi, asker tavanı 12.500'e düşürüldü; Çin ve Rusya çekimser kaldı (BM)

Çatışma nereden doğuyor

“Dünyanın savaşları «Müslüman» mı?” yazımızdaki dört düzeyi kullanıyoruz. Burada dinin bir payı yok: taraflar büyük ölçüde Hristiyan ve savaş iktidar, toprak ve petrol parası için yapılıyor.

Zemin: bir ordudan doğan devlet. Güney Sudan elli yıllık savaşın ardından, Hartum'a karşı savaşmış ama kendi içinde de bölünmüş olan parti ve ordunun, SPLM ve SPLA'nın önderliğinde doğdu; 1991'de olduğu gibi. Tek büyük para kaynağı var: petrol. Ve çoban topluluklarında sürülerin ve otlakların savunması, hayvan baskınları ve topluluklar arası şiddetle iç içe (allAfrica).

Kıvılcım: 2013 iktidar mücadelesi. Savaş kadim bir nefretten değil, iktidar partisi içindeki bir çatışmadan doğuyor: Kiir Temmuz 2013'te Machar'ı görevden alıyor, Machar ona meydan okumak istiyor ve aralıkta iki kamp Juba'da birbirine ateş açıyor (Al Jazeera, a.g.k.).

Bayrak: etnik aidiyet. Juba'daki Nuer cinayetlerinden ve Bor, Bentiu ve Malakal'daki Dinka katliamlarından sonra (Al Jazeera, 2015), iki adam arasındaki çatışma birçokları için iki halk arasındaki çatışmaya dönüşüyor. Pospisil, birçok Nuer savaşçısının silaha tam da Juba cinayetlerinden sonra sarıldığını söylediğini belirtiyor (allAfrica). Bu kimliklerin hiçbiri bir sivili Dinka, Nuer ya da Şilluk olduğu için öldürmeyi meşru kılmaz.

Dış çarpan: komşular. Uganda Kiir'i açıkça savunuyor. Sudan, devletin bağımlı olduğu boru hattını kontrol ediyor ve 2023'ten beri kendisi de savaşta: yüz binlerce Sudanlı Güney Sudan'a kaçtı (BMMYK, aşağıya bakınız). Small Arms Survey'e göre Bol Mel'in ayrıca Birleşik Arap Emirlikleri ve Sudan'ın RSF'siyle iş ilişkileri vardı; bunlar onun düşüşünden rahatsız oldu (a.g.k.).

Kim kazanıyor

Niyetleri değil, beyan edilmiş ya da doğrulanabilir çıkarları belgeliyoruz. Bir aktör yalanlıyorsa bunu söylüyoruz.

Petrolü kontrol eden. Dünya Bankası kamu maliyesinin sorunları arasında şeffaf olmayan petrol avanslarını, petrol teminatlı kredileri ve bütçe dışı işlemleri sayıyor (Dünya Bankası, Ocak 2026). The Conversation'ın 2025'te yayımladığı bir analize göre devlet petrol şirketi Nilepet'in hesapları resmî kayıtlarda nadiren görünüyor ve çoğu zaman bütçe dışında yönetiliyor; petrol sahalarının korunması için alınan ücretler de bütçeden geçmeden doğrudan Ulusal Güvenlik Servisi'ne, NSS'ye gidiyor (allAfrica). Small Arms Survey'in aktardığı BM insan hakları raporlarına göre "yol karşılığı petrol" programı 2024 sonuna kadar Bol Mel'le bağlantılı şirketlere yaklaşık 2,2 milyar dolar ödedi; yolların neredeyse hiçbiri yapılmadı (Small Arms Survey).

Devlet başkanı. Ulusal birlik hükümetinin feshi, halefin yemin etmesine kadar tüm iktidarı Kiir'in elinde bırakıyor ve bazı Güney Sudanlı hukukçular yeni yasanın oylamayı yeniden ertelemesine izin vereceğinden korkuyor (bu sitedeki analiz). Hükümet seçimleri barış anlaşmasının yerine getirilmesi olarak sunuyor.

Silahlı muhalefet. SPLM-IO, Machar davasından ve oylamayı reddetmesinden silah bırakmamak için bir gerekçe çıkarıyor; yerel silahlı gruplar toprağı, otlakları ve hayvanları kontrol ediyor. Muhalefet de kendi bölgelerinde sivillerin zorla tahliyesini emretti (bu sitedeki analiz).

Uganda. Kampala, Kiir hükümetini savunduğunu açıkladı (Al Jazeera). Ayrıca bir milyonun üzerinde Güney Sudanlı mülteciye ev sahipliği yapıyor (BMMYK, aşağıya bakınız).

Dışarıdan kim müdahale ediyor

İnsani bedel. 2013-2018 savaşı normalin üzerinde yaklaşık 383.000 ölüme yol açtı (LSHTM). Ülke içinde yerinden edilenler 1,9 milyonu aşıyor (IOM, ReliefWeb aracılığıyla). Komşu ülkelerdeki Güney Sudanlı mülteciler yaklaşık 2,48 milyon: Uganda'da bir milyonun üzerinde, Sudan'da yaklaşık 690.000, Etiyopya'da 470.000, Kenya'da 215.000 (BMMYK). Aynı zamanda Güney Sudan, yüzde 95'i Sudan'dan gelen yaklaşık 660.000 mülteciye ev sahipliği yapıyor (BMMYK, The Star aracılığıyla). Nisan 2026'da 7,8 milyon kişi, yani nüfusun yarısından fazlası, ağır gıda güvensizliği içindeydi (bu sitedeki analiz).

Belgelenmiş katliamlar. Farklı taraflara atfedilen bazılarını hatırlatıyoruz:

Uluslararası hukuk

Antlaşmalar. Güney Sudan:

Eksik mahkeme. 2018 barış anlaşması, 2013'ten beri işlenen suçlar için Afrika Birliği ile ortak bir karma mahkeme öngörüyordu. Hiç kurulmadı (bu sitedeki analiz). Machar'ın savunması, insanlığa karşı suç suçlamalarını devlet başkanının kurduğu özel mahkemenin değil, bu mahkemenin yargılaması gerektiğini savunuyor (bu sitedeki analiz).

İç çatışma. Cenevre Sözleşmeleri'nin ortak 3. maddesi ve İkinci Protokol uygulanır: sivillere saldırmayı, yargısız infazları, tecavüzü ve açlığın bir savaş yöntemi olarak kullanılmasını yasaklar. Orduya, Machar güçlerine, Beyaz Ordu'ya ve diğer her silahlı gruba eşit biçimde uygulanır.

Eksik adalet. Yukarıda hatırlatılan büyük katliamlar için 2018 barışının öngördüğü mahkeme hiç doğmadı. Süren en önemli dava, devlet başkanının başlıca siyasi rakibinin davası.

Kronoloji

YılOlay
1899Sudan üzerinde İngiliz-Mısır ortak yönetimi başlıyor
1922 · 1930Kapalı bölgeler ve "Güney Politikası"
1955Güney'de isyan, birinci iç savaş
1956Güney dahil Sudan'ın bağımsızlığı
1972Addis Ababa Anlaşması, Güney'e özerklik
1983Özerkliğin sonu, şeriat; Garang SPLA'yı kuruyor; ikinci iç savaş
1991Machar Garang'la yollarını ayırıyor; Bor katliamı
2005Kapsamlı Barış Anlaşması (9 Ocak)
2011Referandum, yüzde 98,83 ayrılıktan yana (Ocak); bağımsızlık (9 Temmuz)
2013Kiir Machar'ı görevden alıyor (Temmuz); iç savaş ve Juba'da Nuer cinayetleri (Aralık)
2014Bor, Bentiu ve Malakal'da katliamlar
2015İlk barış anlaşması (Ağustos)
2016Juba'da çatışmalar, Machar kaçıyor (Temmuz)
2017Şilluk topraklarında saldırı
2018Canlandırılmış Anlaşma (12 Eylül)
202010 eyalete dönüş; Machar'ın yardımcı olduğu ulusal birlik hükümeti (Şubat)
2024Sudan'dan geçen boru hattı patlıyor, petrol ihracatı çöküyor (Şubat); Nairobi'de Tumaini Girişimi (Mayıs)
2025Bol Mel başkan yardımcısı (Şubat); Nasir'de çatışmalar, Machar tutuklanıyor, Juba'da Uganda askerleri (Mart); petrol ihracatı yeniden başlıyor (Nisan); Machar davası başlıyor (Eylül); Bol Mel görevden alınıyor (12 Kasım)
2026Jonglei'de çatışmalar, ilk çeyrekte 767 sivil öldürüldü; kıtlık riski (Nisan); UNMISS yenilendi (30 Nisan); silah ambargosu yenilendi (29 Mayıs); ulusal birlik hükümeti feshedildi (22 Eylül); seçimler 22 Aralık'a çağrıldı

Değişiklik kaydı

Kaynaklar: The Conversation, allAfrica aracılığıyla · Eye Radio · Worldometer · OSAR · CNN, ABC17 aracılığıyla · Minority Rights Group · Dünya Bankası, Ocak 2026 · IMF, 2024 · The Rio Times · Fanack · Kongre Kütüphanesi · Refworld · CFR · Al Jazeera · Al Jazeera, 2015 · LSHTM · PeaceRep · Al Jazeera · International Crisis Group · UNMISS · Freedom House · Small Arms Survey · Eye Radio · allAfrica · BM · Petra · Al Jazeera · IOM, ReliefWeb aracılığıyla · BMMYK · BMMYK, The Star aracılığıyla · Uluslararası Hukukçular Komisyonu · BM Cenevre

Güney SudanUnutulan krizlerAçlık ve kıtlıkAfrika Boynuzu

← Tüm haberler ve manifestolar