GÜNCEL
Haiti: BM çetelere karşı gücü altı ay uzattı. Peki ateş edenleri kim denetliyor?
1 Ekim 2026 — Haiti (Port-au-Prince, Artibonite)
Haiti'nin bir yıldır mavi bere takmayan uluslararası bir silahlı gücü var. Adı Gang Suppression Force, yani “Çeteleri Bastırma Gücü”. BM Güvenlik Konseyi bu gücü yetkilendirdi ama ona komuta etmiyor. Görevi, başkenti rehin tutan çetelerle savaşmak; bunu Haiti polisi olmadan, tek başına da yapabiliyor. Görev süresi 30 Eylül'de doluyordu: Konsey bir gün önce süreyi uzattı, ama yalnızca altı ay, 31 Mart 2027'ye kadar; güç ise iki yıl istiyordu. Yeni kararda dışarıdan bir denetim mekanizması yok; buna karşılık devletlere, gücün askerlerine ayrıcalık ve bağışıklık tanımaları çağrısı var. Bu site haziran ayında, güç harekete geçmek üzereyken, bu güç hakkında yazmıştı. Burada ilk yılına ve hâlâ açık duran bir soruya bakıyoruz: Bu gücün bir askeri bir sivili öldürürse, kim soruşturur?
Sahada kimler var
Bugün Haiti'de en az beş farklı aktör silah taşıyor ve her biri farklı bir otoriteye karşı sorumlu. Kimin kimi denetlediğini anlamak için önce onları birbirinden ayırmak gerekiyor.
Çeteler. En güçlüsü Viv Ansanm (“Birlikte yaşamak”); Port-au-Prince'in büyük bölümünü kontrol eden silahlı grupların koalisyonu. Liderleri arasında “Barbecue” lakaplı Jimmy Chérizier var. Mayıs 2025'te ABD onu terör örgütü olarak tanımladı. Çeteler adam kaçırma, haraç ve yolların kontrolüyle geçiniyor ve çok sayıda çocuğu saflarına katıyor.
Haiti devleti. Haiti'nin, Jovenel Moïse'in suikaste kurban gittiği 2021'den bu yana seçilmiş bir cumhurbaşkanı yok; o zamandan beri seçilmiş bir parlamentosu da yok. Geçiş Cumhurbaşkanlığı Konseyi'nin görev süresinin sona erdiği 7 Şubat 2026'dan bu yana tek yürütme yetkilisi, seçilmemiş ve ABD tarafından desteklenen Başbakan Alix Didier Fils-Aimé. Devlet çetelerle Ulusal Polis ve birkaç yıl önce yeniden kurulmuş küçük bir orduyla savaşıyor.
Görev gücü ve Vectus Global. İşler burada daha az netleşiyor. Mart 2025'ten bu yana Haiti hükümetinin kurduğu çetelere karşı özel bir “görev gücü”, Amerikan özel askeri şirketi Vectus Global ile birlikte çalışıyor. Şirketi, 2000'lerde Blackwater'ı yöneten eski asker Erik Prince kurdu; Blackwater, 2007'de Irak'ın başkenti Bağdat'taki Nisur Meydanı katliamının faili olan güvenlik şirketiydi ve bu katliamdan mahkûm edilen çalışanlar daha sonra Donald Trump tarafından affedildi. Uygulamada Vectus, Haiti polisinde olmayanı hükümete sağlıyor: silahlı insansız hava araçları, helikopterler, keskin nişancılar, istihbarat ve iletişim uzmanları; ABD, Avrupa ve El Salvador'dan yaklaşık iki yüz kişilik bir kadro öngörülüyor. Vectus BM için değil, Port-au-Prince hükümeti için çalışıyor: uluslararası gücün parçası değil ve hiçbir Güvenlik Konseyi kararı onu yetkilendirmiyor. Bu hizmetleri Haiti'ye ihraç etmek için ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan lisans alması gerekiyor ve bu lisansı aldı.
Ağustos 2025'te Prince on yıllık bir sözleşmeden söz etti. Ayrıntılar kamuya açık değil: bilinenler, organize suç üzerine çalışan bir araştırma merkezi olan Global Initiative against Transnational Organized Crime'ın derlediği basın haberlerinden (Wall Street Journal, Miami Herald, Le Nouvelliste) geliyor. Bu derlemelere göre iki anlaşma var. Birincisi, bir yıllık ve güvenlikle ilgili: eğitmenler, insansız hava aracı saldırılarının koordinasyonu, çatışmalara doğrudan katılım, helikopterler ve tekneler. İkincisi, on yıllık ve Vectus'a gümrüklerin modernleştirilmesini, yani Dominik Cumhuriyeti sınırındaki gümrük vergilerinin tahsilini verecekti; bu vergiler, çetelerin ilerleyişinden önce ülkenin vergi gelirlerinin yarısından fazlasını oluşturuyordu. Bu kısım için Vectus'a yüzdeyle ödeme yapılacaktı: ilk üç yıl gümrük gelirlerindeki artışın %20'si, sonra %15'i, buna ek olarak ithalat hacmi üzerinden %3 sabit ücret. Haiti hükümeti bu ikinci anlaşmayı hiçbir zaman doğrulamadı. Bu derlemeler doğruysa, yabancı bir özel şirket devlet adına çetelere karşı savaşıyor ve tahsil edilmesine yardım ettiği vergilerden de pay alıyor. Adamları ne Haiti askeri ne de mavi bereli: hata yaptıklarında onları kimin yargılayacağı Haiti ve ABD hukukuna bağlı ve şimdiye kadar kimse bunu sınamadı.
Uluslararası güç (GSF). 30 Eylül 2025'te, 12 kabul oyu ve 3 çekimserle (Çin, Rusya ve Pakistan) kabul edilen 2793 sayılı kararla kuruldu. Hiçbir zaman yeterli asker ve fon alamayan Kenya liderliğindeki misyonun yerini aldı; Kenya ülkeden Nisan 2026'da ayrıldı. Mevcudu 5.550 kişiye kadar çıkabilir. BM Genel Sekreteri'nin raporuna göre 8 Temmuz'da 1.083 askeri ve 16 sivil personeli vardı; eylül sonunda ise yaklaşık 1.500, yani öngörülen mevcudun üçte birinden azı. Birlikler Çad, Jamaika, Moğolistan ve Sri Lanka'dan geliyor. Operasyonlar 1 Haziran 2026'da başladı ve tam kapasiteye ekim ile aralık arasında ulaşılması bekleniyor. Gücün komutanını ve özel temsilcisini BM değil, ABD, Kanada, Bahamalar, El Salvador, Guatemala, Jamaika ve Kenya'dan oluşan bir “Daimi Ortaklar Grubu” seçiyor. Gücün başlıca mimarı ABD oldu.
BM. Sahada iki biçimde bulunuyor ve ikisi de silahsız. BINUH siyasi ofis: geçiş sürecini izliyor ve insan hakları ihlallerini belgeliyor; bu yazıdaki verilerin neredeyse tamamı ondan geliyor. UNSOH ise güçle birlikte kurulan ve ona araç-gereç ve hizmet sağlayan lojistik destek ofisi. Hepsinin üzerinde, ABD ile Panama'nın Haiti kararlarını kaleme aldığı Güvenlik Konseyi var.
Olgular
Ağustosta gücün Sri Lankalı askerleri başkent dışında, Artibonite bölgesinde operasyon yapan ilk birlik oldu. Operasyonel bilanço hâlâ sınırlı: örneğin 21 Haziran'da güç, çete üyesi olduğundan şüphelenilen 14 kişiyi gözaltına aldı; bunlardan 13'ü delil yetersizliğinden serbest bırakıldı.
Reuters ve AP ajanslarına göre 28 Eylül'de Sri Lankalı bir birlik Artibonite'te Kokorat San Ras çetesinin yasa dışı geçiş noktalarına saldırdı ve kayıp vermeden çetenin üç üyesini öldürdü. Birkaç saat sonra askerler Gonaïves'teki üslerine döndü. Çete misilleme olarak bölge halkına saldırdı: yerel belediye başkanına göre en az on bir kişi öldü ve evler yakıldı. Olay, hâlâ çok küçük olan bir gücün bir başka sınırını gösteriyor: vurabiliyor ama orada yaşayanları korumak için kalamıyor.
Kimse gücün kapatılmasını istemedi. Haiti hükümeti görev süresinin uzatılmasını talep etti; 26 Eylül'de Amerikan Devletleri Örgütü'nün 32 üye devleti de ortak bir bildiriyle aynı çağrıyı yaptı. Gücün kendisi Eylül 2028'e kadar uzanan bir plan sundu ve o tarihe kadar uzatılmayı istiyordu. Cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerinin ilk turu, bir anayasa referandumuyla birlikte, 13 Aralık 2026'da yapılacak.
Bu arada şiddet durmadı. Nisan ile Haziran 2026 arasında BM'nin Haiti ofisi (BINUH) 1.408 ölü ve 656 yaralı saydı. Kurbanların yarısından fazlası, aynı dönemde neredeyse tamamı toplu tecavüz olan 796 cinsel şiddet vakası gerçekleştiren çetelerin hedefi oldu. Kurbanların yaklaşık %40'ı ise güvenlik güçlerinin operasyonları sırasında hayatını kaybetti ya da yaralandı: 584 kişi öldürüldü ve bunların, aralarında yedi çocuğun da bulunduğu 33'ünün çetelerle hiçbir bağı yoktu. Aynı çeyrekte patlayıcı yüklü insansız hava araçlarıyla yapılan saldırılar, altısı çocuk olmak üzere dokuz sivili öldürdü ya da yaraladı. Yerinden edilmiş insan sayısı bir buçuk milyona yaklaşıyor.
Bu insansız hava araçlarını uluslararası güç değil, hükümetin Vectus Global ile birlikte çalışan görev gücü kullanıyor. Human Rights Watch, Mart 2025 ile Ocak 2026 arasında 17'si çocuk 1.243 kişinin öldüğü 141 insansız hava aracı operasyonu saydı. BM ağustos raporunda, yetkililerin bu operasyonların kurbanlarıyla ilgili hiçbir soruşturma başlatmadığını yazıyor.
Uzatma
29 Eylül'de Güvenlik Konseyi 2829 sayılı kararı bir yıl önceki oylamanın aynısıyla kabul etti: 12 kabul, ret yok, Çin, Rusya ve Pakistan çekimser. BM destek ofisinin duyurduğu gibi, gücün yetkisi 31 Mart 2027'ye kadar sürüyor. Caribbean National Weekly'ye göre Genel Sekreter, belirlenen hedeflere göre kaydedilen ilerlemeyi altı ayda bir raporlayacak ve metin, operasyonların insan hakları dahil uluslararası hukuka uyması gerektiğini yineliyor. AP ajansına göre karar ayrıca çetelerin çocukları zorla saflarına katmasından “ciddi endişe” duyduğunu belirtiyor.
Bu yazının sorusu açısından en çok, Çin haber ajansı Xinhua ile Caribbean National Weekly'nin aktardığı bir yenilik önemli: Konsey, gücün hukuki statüsüne ilişkin 27 Temmuz tarihli bir anlaşmayı not ediyor ve devletleri gücün mensuplarına gerekli ayrıcalık ve bağışıklıkları tanımaya teşvik ediyor. Yayın anında 2829 sayılı kararın tam metnine ulaşamadık. Buna karşılık Xinhua'ya göre, gücün 2025'ten beri sahip olduğu ve 2793 sayılı kararda yer alan bir yetki teyit ediliyor: istisnai olarak ve hayat kurtarmak için, polisin düzeni sağlamasına yardım etmek amacıyla tutuklama ve gözaltı dahil “acil geçici tedbirler” almak. 2025 kararı bu tedbirlerin sınırlı ve orantılı olmasını, Konsey'e bildirilmesini ve yakalanan çocukların yetişkinlerle birlikte tutulmamasını şart koşuyordu.
Metni Panama ile birlikte sunan ABD Büyükelçisi Mike Waltz, Al Jazeera'nin aktardığına göre Konsey'de projeyi savundu: “Gerçekten farklı bir şey yapmaya çalışıyoruz”; yani kendinden önceki misyonlardan farklı. AP ajansına göre Haiti hükümeti bunu “önemli bir ileri adım” olarak nitelendirdi. Al Jazeera ve Caribbean National Weekly'nin aktardığına göre Çin ve Rusya misyonun etkinliği konusunda kuşkulu olduklarını söyledi; Çin, krizin yalnızca bir güvenlik değil, aynı zamanda bir yönetişim krizi olduğunu hatırlattı. Başvurulan kaynaklar, uzatmanın neden iki yıl değil de altı ay olduğunu açıklamıyor.
Denetim boşluğu
Kâğıt üzerinde kurallar var ve ayrıntılı. 2793 sayılı karar 18. paragrafta, güce katılan devletlerden, cinsel sömürü dahil insan hakları ihlallerini “önlemek, soruşturmak, ele almak ve kamuya açık biçimde raporlamak” için “güçlü bir uyum mekanizması” kurmalarını istiyor. Ayrıca bir gözetim mekanizması, çocukların ve kadınların korunmasına özel danışmanlar, güvenli şikâyet kanalları, zamanında soruşturmalar, sorumluların cezalandırılması ve güvenilir istismar kanıtı olduğunda birliklerin ülkelerine geri gönderilmesini talep ediyor. Sorun, bunu kimin yapacağında: denetleyen BM değil, askerleri gönderen devletlerin ta kendisi. Karar ihlallerin kamuya açıklanmasını istiyor; ancak bir yıl sonra ne bu mekanizmanın kamuya açık bir izini ne de onun çalışmasını anlatan tek bir rapor bulabildik. Konsey'in çalışmalarını izleyen Security Council Report da gücün yeterli denetim ve hesap verebilirlik mekanizmalarından yoksun olduğu yönündeki eleştirilere yer veriyor.
Sri Lanka örneği bu sorunun neden önemli olduğunu gösteriyor. Bugün 900 asker ve 189 paramiliter polisle en kalabalık birlik o. 2007'de yüzden fazla Sri Lankalı mavi bereli, çocukların cinsel sömürüsüne ilişkin güvenilir suçlamaların ardından Haiti'den geri gönderildi ve kimsenin yargılandığına dair bir kayıt yok. PassBlue'nun 8 Eylül tarihli araştırmasına göre yeni güç için askerlerin seçimi kısmen Sri Lanka makamlarının kendilerinin sağladığı bilgilere ve beyanlara dayandı; ABD büyükelçiliği en az bir adayı reddetti. Önceki misyonda da, üçünde mağdurların çocuk olduğu ve sonradan doğrulanan dört cinsel sömürü suçlaması vardı; yedi ABD senatörü haziranda hükümetlerine hangi bağımsız hesap verebilirlik mekanizmalarının bulunduğunu sorarken bunu hatırlattı.
BM'nin kendine ait tek bir aracı var ve o da dolaylı. Adı İnsan Haklarında Gerekli Özen Politikası: BM'nin ağır ihlaller işleyen BM dışı güçleri desteklemesini yasaklıyor ve karar bu politikayı destek ofisinin güce, polise ve Haiti ordusuna verdiği tüm desteğe uyguluyor. Genel Sekreter'in temmuz raporuna göre ofis mayıs sonunda gücün yönetimine riskleri azaltma önlemleriyle birlikte ilk bir risk değerlendirmesi sundu. Ciddi bir araç ama bir sınırı var: BM'nin kendi desteğini askıya almasına izin veriyor, bir ölümü soruşturmasına ya da faili cezalandırmasına değil. Başka bir deyişle Konsey yakıt ve lojistik sağlamaya devam edip etmeyeceğine karar verebilir, ama savaşmaya yetkilendirdiği gücü yargılamak için kendine ait bir aracı yok.
Uzatma bu tabloyu değiştirmiyor; hatta onu daha görünür kılıyor. Yabancı bir gücün askerlerine bağışıklık tanınması olağan bir uygulama: genellikle bu askerlerin, görev yaptıkları ülkenin değil, onları gönderen ülkenin mahkemelerinde yargılanması anlamına geliyor. Tam da bu yüzden gönderen devletlerin denetimi tek güvence hâline geliyor. 2829 sayılı kararla güç, tutuklama ve gözaltı dahil yetkilerini koruyor ve daha fazla hukuki koruma elde ediyor; buna karşılık bu yetkileri nasıl kullandığını doğrulayacak harici bir organ almıyor.
Hukuki değerlendirme
İlk soru hangi hukukun uygulanacağı. Human Rights Watch dahil insan hakları örgütlerinin çoğu, çetelere karşı operasyonları kolluk faaliyeti olarak görüyor. Bu durumda, öldürücü gücün ancak bir hayatı korumak için kesinlikle kaçınılmaz olduğunda kullanılmasına izin veren uluslararası insan hakları hukuku geçerli. Saldırı amaçlı bir yetkiyle çeteleri “etkisiz hâle getirmek” için kurulan bir güç ise savaş kurallarına, yani savaşanları anlık bir tehdit oluşturmasalar bile hedef almaya izin veren insancıl hukuka doğru itiyor. 2793 sayılı kararın metni bu düğümü çözmüyor. Güce, Konsey'in silahlı güç kullanımını yetkilendirdiği formül olan “gerekli tüm tedbirleri” alma yetkisi veriyor ama insancıl hukuku hiç anmıyor: yalnızca insan haklarına, üstelik “uygulanabildiği ölçüde” çekincesiyle atıf yapıyor. Angajman kuralları, yani ne zaman ateş edilebileceği, gücün özel temsilcisi, komutanı ve Haiti hükümeti tarafından yazılıyor ve kamuya açık değil. Bu belirsizlik bir ayrıntı değil: bir öldürmenin hukuka uygun olup olmadığı buna bağlı.
İkinci soru sorumluluk. Bir güç Güvenlik Konseyi tarafından yetkilendirilmiş ama bir BM operasyonu değilse, bir ihlalden askerleri gönderen devletler sorumludur ve onları yargılamak da onlara düşer. Haiti'nin tarihi, bu sorumluluk zincirinin ne kadar kolay tıkandığını gösteriyor. 2007'de çocuklara yönelik istismarlar yaşandı. 2010'da mavi bereliler ülkeye 9.000'den fazla insanın ölümüne yol açan kolerayı getirdi; BM Genel Sekreteri Ban Ki-moon Haitililerden ancak Aralık 2016'da özür diledi ve BM “bir rolü” olduğunu kabul etti, ama tam bir hukuki sorumluluk üstlenmedi. Konsey bunu biliyor: 2793 sayılı karar 19. paragrafta gücün devletlerinden, su yoluyla bulaşan hastalıkları önlemek için atık ve atık su yönetimi yapmalarını istiyor. Çeteler için kural aynı: cinayet, tecavüz ve çocukların silah altına alınması uluslararası hukuka göre suçtur ve Haiti devleti bunları kovuşturmakla yükümlüdür.
Sonuçlar — simetri testi
Ölçüt tek olmalı. Kurbanların çoğundan sorumlu olan çeteler için geçerli. BM'nin aynı çeyrekte 14 infaz veya infaz girişimini atfettiği Haiti polisi için geçerli. Kurbanlarını kimsenin soruşturmadığı insansız hava aracı görev gücü ve onunla çalışan özel şirket için geçerli. Ve bugün operasyonel bilançosu hâlâ sınırlı olan, ama yıl sonuna kadar üç katına çıkması beklenen ve tutuklama ile gözaltı yetkisine sahip uluslararası güç için de geçerli. Altı aylık uzatma en azından yakın bir tarih sunuyor: Konsey martta yeniden oylama yapmak zorunda olacak ve gücün yetkilerini nasıl kullandığının hesabını sorabilecek.
Bu sitenin değerlendirmesi, uzatmanın Haiti'den daha geniş bir şeyi ölçtüğü yönünde. Bu yeni bir model: Konsey gücü yetkilendiriyor, ona komuta etmiyor ve denetimi gücü oluşturanlara devrediyor. İnandırıcı bir denetim olmadan işlerse, başka krizler için bir emsal hâline gelir. Haitililer güvenlik istiyor ve buna hakları var. Ama kimsenin hesap vermediği bir güvenlik hukukun üstünlüğünü yeniden tesis etmez: onun yerini alır.
Kaynaklar: BM Güvenlik Konseyi, S/RES/2793 sayılı karar (30.9.2025), 1-5, 12, 17-19. paragraflar · UNSOH, 2829 sayılı karara ilişkin açıklama (29.9.2026) · BM Genel Sekreteri, S/2026/574 sayılı rapor (14.7.2026) · BINUH, Nisan-Haziran 2026 üç aylık insan hakları raporu (25.8.2026) · UN News (25.8.2026) · Security Council Report, Eylül 2026 öngörüleri ve What's In Blue (Eylül 2025) · Human Rights Watch (10.3.2026) · Global Initiative against Transnational Organized Crime (8.9.2025) · Al Jazeera (15.8.2025; 29.9.2026) · Reuters (29.9.2026) · AP (30.9.2026) · Xinhua (30.9.2026) · Caribbean National Weekly (30.9.2026) · PassBlue (8.9.2026) · Senatör Tim Kaine, açıklama (5.6.2026) · Amerikan Devletleri Örgütü, ortak bildiri (26.9.2026) · Haitian Times (22.7.2026) · CSIS (Şubat 2026) · ABD Dışişleri Bakanlığı (2.5.2025) · VOA (1.12.2016)