
IWILLNOTLOOKAWAY.ORG
SÖZLÜK
Haiti: halk, tarih, kim ateş ediyor ve neden
1 Kasım 2026 itibarıyla güncel
Haiti'den gelen haberler çetelerden, adam kaçırmalardan, gelip giden yabancı güçlerden, ertelenen seçimlerden söz ediyor; ama Amerika kıtasının en yoksul ülkesinin nasıl seçilmiş bir devlet başkanı ve seçilmiş bir parlamento olmadan kaldığını, çeteleri kimin silahlandırdığını nadiren açıklıyor. Haiti'de, bu dosyalardaki diğer ülkelerin aksine, savaş farklı halkları karşı karşıya getirmiyor: fay hatları sınıf, ten rengi, dil, kent ve kır arasında. Bu madde o arka planı vermeye çalışıyor. Güncellenebilir: her değişiklik tarih ve kaynakla birlikte en altta kaydedilir.
Özetle
- Haiti'nin yaklaşık 11,6 milyon nüfusu var. Neredeyse hepsi köle olarak getirilen Afrikalıların torunları; küçük bir melez azınlık ve Orta Doğu kökenli birkaç aile uzun süre siyasete ve ekonomiye hâkim oldu. Neredeyse herkes Kreolce konuşuyor; iktidarın dili Fransızcayı belki on kişiden biri iyi konuşuyor.
- 1804'te Haiti bir köle isyanından doğan ilk cumhuriyet oldu. Tanınmak için 1825'te Fransa'ya devasa bir tazminat sözü vermek zorunda kaldı ve bunu faiziyle 1947'ye kadar ödedi. Ardından ABD işgali (1915-1934), Duvalier diktatörlüğü (1957-1986), darbeler ve yabancı misyonlar geldi.
- Temmuz 2021'de Devlet Başkanı Jovenel Moïse'in öldürülmesinden bu yana Haiti'de kimse seçilmiş değil: ne devlet başkanı ne parlamento var. İktidar geçiş makamlarına geçti; seçim Temmuz 2027'ye ertelendi.
- Boşlukta çeteler büyüdü. BM'ye göre 2025'te şiddet, çoğu çetelerin elinde ama güvenlik güçlerinin operasyonlarında da olmak üzere, yaklaşık 6.000 kişiyi öldürdü. Bir buçuk milyona yakın kişi evini terk etti. Silahlar esas olarak ABD'den geliyor.
Toprak ve halk
Haiti, Karayip Denizi'ndeki Hispaniola adasının batıdaki üçte birini kaplıyor; geri kalanı Dominik Cumhuriyeti. Dağlık bir ülke; tarıma elverişli toprağı az, ormanları neredeyse yok olmuş. Başkent Port-au-Prince, Ouest departmanında; başkentin kuzeyindeki Artibonite vadisi ülkenin tahıl ambarı. Haiti 10 departmana ayrılmış durumda.
Nüfus. Freedom House yaklaşık 11,6 milyon nüfus tahmin ediyor (Freedom House). Haitililerin çok büyük bir kısmı yurtdışında, özellikle ABD'de, Kanada'da, Fransa'da ve Dominik Cumhuriyeti'nde yaşıyor.
Rakamlara dair bir uyarı. Haiti nüfusunun kökenleri hakkında yakın tarihli resmî veri yayımlamıyor ve dolaşımdaki yüzdeler yuvarlanmış tahminler. Din konusunda farklı kaynaklar çok farklı rakamlar veriyor ve bunu söylüyoruz.
- Afro-Haitililer — nüfusun yaklaşık yüzde 95'i (Minority Rights Group). 1790'da Fransız sömürgesinin plantasyonlarında çalışan 500.000'i aşkın köleleştirilmiş Afrikalının torunları (aynı kaynak). Köylülerin ve kentli yoksulların büyük çoğunluğunu oluşturuyorlar.
- Melez Haitililer — geri kalan yüzde 5'in büyük kısmı (aynı kaynak). Kısmen sömürge döneminin özgür gens de couleur'lerinin torunları; 1790'da yaklaşık 28.000 kişiydiler. Ülke tarihinin büyük bölümünde küçük bir kentli melez azınlık siyasi ve ekonomik gücü elinde tuttu ve siyah kırsal çoğunlukla özdeşleşmedi (aynı kaynak). Haiti'de ten rengi uzun süre aynı zamanda bir sınıf meselesi oldu; Duvalierler iktidarlarını kendilerini siyah çoğunluğun savunucusu olarak sunarak kurdu.
- Suriye ve Lübnan kökenli Haitililer — güvenilir bir rakam olmadan birkaç bin kişi. 19. ve 20. yüzyıllar arasında geldiler ve bugün ticarette ve sanayide çok etkinler (aynı kaynak).
- Diğer küçük azınlıklar — aralarında Polonya kökenli bir topluluğun da bulunduğu Avrupalıların torunları ve Dominikliler (aynı kaynak).
Diller. İki resmî dil var: Haiti Kreolcesi ve Fransızca (Minority Rights Group). Neredeyse herkes Kreolce konuşuyor; araştırmacıların tahminlerine göre Fransızcayı Haitililerin yaklaşık yüzde 10'u, genellikle en eğitimli ve en varlıklı olanlar, iyi konuşuyor (University of Alabama). Birçok Haitili için okul, mahkemeler ve resmî belgeler pek anlamadıkları bir dilde kalmaya devam ediyor.
Din. 2018'de ABD hükümeti yüzde 55 Katolik ve yüzde 29 Protestan tahmin ediyordu; küçük bir kısım kendini yalnızca Vodou olarak tanımlıyordu (ABD Dışişleri Bakanlığı, ecoi.net aracılığıyla); 2024'teki bir anket ise Katoliklerden (yüzde 29) daha fazla Protestan (yüzde 37) gösteriyor (Wikipedia aracılığıyla). Afrika dinleriyle Katolikliğin karşılaşmasından doğan bir din olan Vodou 2003'ten beri resmî olarak tanınıyor ve birçok Haitili tarafından başka bir inançla yan yana, taşıdığı damga yüzünden çoğu zaman gizlice uygulanıyor (Minority Rights Group). Güney Sudan'da olduğu gibi, ateş edenle ölen arasındaki ayrımı din yapmıyor.
Ekonomi. Haiti Amerika kıtasının en yoksul ülkesi ve Minority Rights Group'a göre Latin Amerika ve Karayipler'in en eşitsiz ülkesi (aynı kaynak). Uğruna savaşılacak petrol ya da maden gibi büyük kaynakları yok: yolları, limanları, gümrük noktalarını ve yakıt tedarikini kontrol eden ekonomiyi kontrol ediyor. Çeteler tam da burada yoğunlaşıyor.
Kısa tarih
Taínolardan dünyanın en zengin sömürgesine. Kolomb 1492'de geldiğinde adada Taínolar yaşıyordu; birkaç on yıl içinde İspanyolların getirdiği şiddet ve hastalıklarla yok edildiler. 1697'de İspanya adanın batı kısmını Fransa'ya bırakıyor; Fransa orayı Saint-Domingue yapıyor. 18. yüzyılda yüz binlerce kölenin ürettiği şeker ve kahve sayesinde dünyanın en zengin sömürgesi: 1790'da 500.000'den fazla köle vardı, tüm gücü elinde tutan yaklaşık 30.000 Avrupalıya karşı (Minority Rights Group).
Devrim ve bağımsızlık (1791-1804). Ağustos 1791'de kuzeyin köleleri ayaklanıyor. Toussaint Louverture'ün önderliğinde 1794'te Fransa'yı köleliği kaldırmaya zorluyorlar. 1802'de Napolyon köleliği yeniden kurmak için bir ordu gönderiyor; Toussaint yakalanıyor ve bir Fransız hapishanesinde ölüyor. Halefi Jean-Jacques Dessalines Fransızları yeniyor ve 1 Ocak 1804'te bir köle isyanından doğan ilk cumhuriyet olan Haiti'nin bağımsızlığını ilan ediyor (The Nation).
Fidye (1825-1947). Yirmi yıl boyunca Avrupalı güçler ve ABD yeni devleti tanımayı reddediyor. 1825'te Fransa Kralı X. Charles savaş gemileri gönderiyor ve bağımsızlığı tanımak ve eski plantasyon sahiplerini, köleleri için de, tazmin etmek üzere 150 milyon frank istiyor (Collège de France). 1838'de miktar 90 milyona indiriliyor, ama Haiti bunu ödemek için Fransız bankalarından borç almak zorunda kalıyor. New York Times'ın 2022 tarihli bir araştırmasına göre Haiti toplamda yaklaşık 112 milyon frank ödedi ve kredilerin faizleri ülkeyi 1947'ye kadar bağlı tuttu; gazetenin danıştığı ekonomistler ülkenin 21 ile 115 milyar dolar arasında büyüme kaybettiğini tahmin ediyor (The Nation; El Caribe; New York Times verileri). Bunlar tahmin ve tartışılıyor, ama borcun Haiti'yi bir devlet inşa edecek kaynaklardan yoksun bıraktığına kimse itiraz etmiyor.
ABD işgali (1915-1934). 1911 ile 1915 arasında yedi Haiti devlet başkanı öldürülüyor ya da devriliyor (Office of the Historian, ABD Dışişleri Bakanlığı). Temmuz 1915'te Devlet Başkanı Vilbrun Guillaume Sam'in linç edilmesinin ardından ABD Başkanı Wilson deniz piyadelerini gönderiyor. ABD maliyenin ve gümrüklerin kontrolünü ele alıyor, bir jandarma kuruyor, yabancıların toprak sahibi olma yasağını kaldırıyor ve Charlemagne Péralte'nin önderliğindeki cacos direnişini eziyor; 1934'te çekiliyor (CRS, ABD Kongresi; History Matters).
Duvalierler (1957-1986). 1957'de bir taşra doktoru olan François Duvalier, "Papa Doc", seçiliyor. Kendini ömür boyu devlet başkanı ilan ediyor, kişisel bir milis olan Tontons Macoutes'u kuruyor ve terörle yönetiyor; 1971'de yerine oğlu Jean-Claude, "Baby Doc", geçiyor. En çok alıntılanan tahminlere göre rejim otuz yıla yakın sürede yaklaşık 30.000 kişiyi öldürüyor ve yüz binlerce Haitili göç ediyor (Business Recorder, AFP'den). 7 Şubat 1986'da Baby Doc bir ABD askerî uçağıyla Fransa'ya kaçıyor (Human Rights Watch). 2011'de geri dönüyor ve 2014'te hiç yargılanmadan ölüyor.
1987 Anayasası ve darbeler. 1987'de Haitililer bir diktatörlüğün geri dönüşünü önlemek için yazılmış yeni bir anayasayı kabul ediyor. 1990'da rahip Jean-Bertrand Aristide ilk özgür seçimleri kazanıyor; 1991'de bir askerî darbe onu deviriyor. 1994'te ABD liderliğindeki çok uluslu bir güçle geri dönüyor, 2000'de yeniden seçiliyor ve 2004'te silahlı bir isyanın ortasında ülkeyi yeniden terk ediyor. Bir BM misyonu, MINUSTAH, geliyor ve 2017'ye kadar kalıyor.
Deprem ve kolera (2010). 12 Ocak 2010'da 7 büyüklüğünde bir deprem Port-au-Prince'i yıkıyor. Ölü sayısı hiçbir zaman tespit edilemedi: hükümet 316.000 dedi, diğer tahminler 100.000'in altından yaklaşık 160.000'e kadar değişiyor (Britannica). Birkaç ay sonra ülkede bir yüzyılı aşkın süredir görülmeyen bir hastalık olan kolera salgını patlıyor: 10.000'e yakın kişiyi öldürüyor. Soruşturmalar kaynak olarak Nepalli barış güçlerinin bir üssünün atıklarını gösterdi; 2016'da Genel Sekreter Ban Ki-moon, askerlerinin hastalığı getirdiğini açıkça kabul etmeden BM'nin rolü için özür diledi (IPS; WBUR).
Martelly, Moïse ve suikast (2011-2021). 2011'den 2016'ya kadar Michel Martelly, ardından aynı partiden Jovenel Moïse yönetiyor. Parlamento seçimleri yapılmıyor ve milletvekillerinin görev süreleri birbiri ardına doluyor. 7 Temmuz 2021'de eski Kolombiyalı askerlerden oluşan bir komando Moïse'i yatak odasında öldürüyor. Mayıs 2026'da Miami'deki bir federal mahkeme komployu Florida'dan örgütleyen dört kişiyi mahkûm etti, ama kimin emrettiği ve kimin ödediği hâlâ belirsiz (AP, Washington Times aracılığıyla; Haiti Liberté).
Seçilmişi olmayan bir devlet (2021'den beri). Suikastın ardından Başbakan Ariel Henry yönetiyor; Ocak 2023'te son on senatörün görev süresi doluyor ve Haiti ulusal düzeyde tek bir seçilmiş yetkili olmadan kalıyor (Freedom House, 2025). 2024'te çeteler hapishanelere ve havalimanına saldırıyor, Henry istifa ediyor ve dokuz üyeli bir Geçiş Başkanlık Konseyi kuruluyor. Kenya liderliğinde bir polis misyonu geliyor; Eylül 2025'te Güvenlik Konseyi onun yerine daha kalabalık bir "Çetelerle Mücadele Gücü" (GSF) koyuyor (bu sitedeki analiz). 7 Şubat 2026'dan beri Başbakan Alix Didier Fils-Aimé tek başına yönetiyor. 13 Aralık 2026'ya planlanan seçimler 18 Temmuz 2027'ye ertelendi (bu sitedeki analiz).
Kim yönetiyor ve nasıl
Kâğıt üzerinde Haiti yarı başkanlık sistemiyle yönetilen bir cumhuriyet: beş yıllığına seçilen bir devlet başkanı ve parlamentonun güvenine sahip olması gereken bir başbakan. Bugün ikisi de yok. Partiler ve sivil toplumla imzalanan bir pakta dayanarak, belirlenmiş bir süre olmadan, seçilmemiş bir başbakan yönetiyor (bu sitedeki analiz). Freedom House 2026 raporunda Haiti'yi 100 üzerinden 22 puanla "özgür değil" olarak sınıflandırıyor: şiddet seçimi defalarca erteletti ve çeteler paralı barikatlarıyla dolaşım özgürlüğünü de kısıtlıyor (Freedom House). Bir otokrasiyi bir demokrasiden neyin ayırdığını Otokrasi maddesinde açıklıyoruz; Haiti bir diktatörlük değil, artık kimsenin halktan aldığı bir yetkiye sahip olmadığı bir devlet.
Değiştirilecek anayasa. 2027 seçimi için hükümet ayrıca 1987 Anayasası'nda henüz yayımlanmamış değişikliklerin "halk onayına" sunulmasını planlıyor. Anayasanın kendisi referandumla değiştirilmesini yasaklıyor; Avrupa Konseyi'nin Venedik Komisyonu yine de bir referandum önerdi ve seçilmemiş makamların karar verdiği değişikliklerin meşruiyetinin "çok sınırlı" olduğu uyarısında bulundu. Bunu ertelenen seçim analizimizde açıkladık.
Kim kimdir
| Kim | Lideri | Tutumu |
|---|---|---|
| Geçiş hükümeti | Başbakan Alix Didier Fils-Aimé | 7 Şubat 2026'dan beri yürütmenin tek başı, seçilmemiş. Güvenlik izin verir vermez seçim yapılacağını söylüyor (bu sitedeki analiz) |
| Ulusal Polis (PNH) ve ordu | — | Polis çetelerle az imkânla savaşıyor; 1995'te dağıtılıp 2017'de yeniden kurulan ordu küçük. Başbakana bağlı bir görev gücü silahlı dronlar kullanıyor (Jurist, Human Rights Watch'a dayanarak) |
| Viv Ansanm ("Birlikte yaşamak") | Aralarında "Barbecue" lakaplı Jimmy Chérizier'nin de bulunduğu liderler | Başkentin iki büyük çete federasyonu G9 ve G-Pèp'in ittifakından Eylül 2023'te doğan koalisyon. Mayıs 2025'te ABD tarafından terör örgütü olarak tanımlandı (Guardian Trinidad, CMC'den). Port-au-Prince'in büyük kısmını kontrol ediyor |
| Gran Grif | — | Artibonite'nin en güçlü çetesi, 2016'dan beri etkin; o da ABD tarafından terör örgütü olarak tanımlandı (aynı kaynak) |
| Öz savunma grupları ve "Bwa Kalé" | Merkezî komuta yok | Çetelere karşı silahlanan ve şüpheli üyeleri linç eden yurttaş grupları: BM, 2025'teki ölü ve yaralıların yaklaşık yüzde 6'sını onlara atfediyor (BINUH) |
| Çetelerle Mücadele Gücü (GSF) | Güvenlik Konseyi tarafından yetkilendirilmiş, BM tarafından komuta edilmiyor | 12 Ekim 2026'da öngörülen 5.550 kişiden 1.563'üne sahipti; görev süresi 31 Mart 2027'ye kadar (bu sitedeki analiz) |
| El Salvador | Devlet Başkanı Nayib Bukele | Dört askerinin kaçırılmasının ardından Ekim 2026 sonundan beri gelen iki binden fazla asker; onlara kimin, hangi kurallarla komuta ettiği söylenmedi (aynı kaynak) |
| Vectus Global | Blackwater'ın kurucusu Erik Prince | Mart 2025'ten beri değeri açıklanmayan on yıllık bir sözleşmeyle hükümet için çalışan ABD'li özel askerî şirket (Al Jazeera) |
| Adaylar | Aralarında eski Devlet Başkanı Michel Martelly | 2027 seçimi için kayıtlı. Martelly çeteleri finanse etmekle suçlanıyor ve ABD ile Kanada'nın yaptırımları altında; hiçbir mahkeme onu mahkûm etmedi (bu sitedeki analiz) |
| BM | Entegre Ofis BINUH | Kurbanları sayıyor ve ihlalleri belgeliyor; Güvenlik Konseyi çeteleri yönetenlere ve finanse edenlere karşı yaptırımları sürdürüyor (aynı kaynak) |
Kriz nereden doğuyor
"Dünyanın savaşları «Müslüman» mı?" yazımızın dört katmanını kullanıyoruz. Haiti'de savunulacak bir din ya da halk yok: içi boşaltılmış bir devlet ve ele geçirilecek bir iktidar var.
Zemin: hiçbir zaman herkes için kurulmamış bir devlet. Bir yüzyılı aşkın süre boyunca Fransa'ya olan borç yollar, okullar ve mahkemeler için gereken kaynakları götürdü; ABD işgali iktidarı başkentte topladı; Duvalierler kurumlar yerine bir milisle yönetti. Büyük kısmı kentli ve Fransızca konuşan küçük bir elit ekonominin kontrolünü elinde tuttu, Kreolce konuşan kırsal çoğunluk ise dışarıda kaldı (Minority Rights Group).
Kıvılcım: 2021'in boşluğu. Çeteler on yıllardır vardı, çoğu zaman politikacıların ve iş insanlarının hizmetinde. Moïse'in öldürülmesi ve son parlamentonun sona ermesiyle yönetme yetkisine sahip herkes ortadan kalktı. Çeteler 2023'te birleşti ve araç olmaktan çıkıp efendi oldu (bu sitedeki analiz).
Bayrak: çetelerin "devrimi". Chérizier gibi bazı liderler kendilerini elitlere karşı yoksulların savunucusu olarak sunuyor ve siyasi masada yer istiyor. Ama kurbanları en yoksullar: 2025'te çeteler toplu tecavüzü bir silah olarak kullandı, 1.753 vaka belgelendi, ve yüzlerce kişiyi kaçırdı (Dominican Today, BINUH'a dayanarak). Hiçbir siyasi talep öldürmeyi, tecavüz etmeyi ya da adam kaçırmayı meşru kılmaz.
Dış çarpan: silahlar, para, sınır dışı etmeler. Çetelerin silah ve mühimmatının çoğu ABD'den, özellikle Florida'dan, nakliye konteynerlerinde saklanarak geliyor (BM, UNODC'nin Güvenlik Konseyi'ne raporu). ABD'de bir silah dükkânından 400-500 dolara alınan bir tabanca Haiti'de 10.000 dolara kadar satılabiliyor (Ahram, AFP'den). Bu arada Dominik Cumhuriyeti yalnızca 2025'te 265.000 kişiyi, orada zaten yaşayanları bile koruyamayan bir ülke olan Haiti'ye geri gönderdi (IOM, ReliefWeb aracılığıyla).
Kim kazanıyor
Beyan edilmiş ya da doğrulanabilir çıkarları belgeliyoruz, niyetleri değil. Bir aktör yalanlıyorsa bunu söylüyoruz.
Çeteler. Adam kaçırma, haraç, yol geçiş ücretleri ve limanların ve yakıt depolarının kontrolüyle yaşıyorlar. Devlet ne kadar zayıfsa o kadar çok kazanıyorlar.
Çeteleri kullananlar. BM Genel Sekreteri'nin atadığı uzmanlar, çeteler, politikacılar ve iş insanları arasındaki bağların seçim öncesinde yeniden canlandırıldığını yazıyor: çeteler koruma karşılığında toprak, seçmenlere erişim ve sandık başlarında "güvenlik" sunuyor (bu sitedeki analiz). 2022'de Kanada ülkenin en zengin üç iş insanını, Gilbert Bigio, Reynold Deeb ve Sherif Abdallah'ı, çetelere para ve silah sağlamakla suçlayarak yaptırım listesine aldı (Kanada Hükümeti); Kanada ve ABD, aralarında Martelly'nin de bulunduğu politikacılara da yaptırım uyguladı. Yaptırımlar mahkeme kararı değildir: hiçbiri mahkûm edilmedi ve ilgililer suçlamaları reddediyor.
Yetkisiz yönetenler. Seçimin her ertelenmesi kimsenin oy vermediği bir iktidarı uzatıyor. Ertelemenin gerekçeleri, şiddet ve para eksikliği, gerçek; ama erteleme yönetenlerin de işine geliyor (bu sitedeki analiz).
Silah ve güvenlik satanlar. Silah kaçakçıları Florida ile Haiti arasındaki fiyat farkından kazanıyor. Özel şirketler çetelere karşı savaştan kazanıyor: Vectus Global'in sözleşmesi on yıl sürüyor ve değeri kamuoyuna açıklanmadı (Al Jazeera).
Dışarıdan kim müdahale ediyor
- ABD. İki askerî işgal (1915-1934 ve 1994), politikacılara ve çetelere yaptırımlar, Viv Ansanm ve Gran Grif'in terör örgütü olarak tanımlanması; silahların çoğunun geldiği ülke de ABD. Salvadorlu askerlerin bir kısmını askerî uçaklarla taşıdı (bu sitedeki analiz).
- Fransa. Eski sömürgeci güç; 2025'te, tazminattan iki yüz yıl sonra, sonuçlarını incelemek üzere bir komisyon kurdu (Wikiwand aracılığıyla).
- BM. 1993'ten 2017'ye kadar, aralarında MINUSTAH'ın da bulunduğu barış misyonları; bugün siyasi ofis BINUH, GSF'ye ikmal sağlayan ofis ve çeteleri yönetenlere ve finanse edenlere karşı Ekim 2026'da yenilenen bir yaptırım rejimi (bu sitedeki analiz).
- Kenya. Haziran 2024'ten itibaren GSF'den önceki polis misyonuna liderlik etti (bu sitedeki analiz).
- El Salvador. Ekim 2026'dan beri iki binden fazla asker (aynı kaynak).
- Dominik Cumhuriyeti. Sınırı kısmen kapattı, bir duvar inşa ediyor ve sınır dışı etmeleri artırdı: 2025'te Haiti'ye zorla geri gönderilenlerin yüzde 98'i (IOM, ReliefWeb aracılığıyla).
- Kanada. Çeteleri desteklemekle suçlanan politikacılara ve iş insanlarına yaptırımlar (Kanada Hükümeti).
İnsani bedel. BM 2025'te silahlı şiddet nedeniyle en az 5.915 ölü ve 2.708 yaralı saydı (BINUH). Bir buçuk milyona yakın kişi yerinden edilmiş durumda, yaklaşık yarısı çocuk (bu sitedeki analiz). 2023'te 4.789 ölüm olmuştu, bir önceki yılın iki katından fazla (Freedom House, 2024).
Belgelenmiş şiddet. Farklı taraflara atfedilen bazı vakaları hatırlatıyoruz:
- Duvalier, 1957-1986: rejim ve Tontons Macoutes tarafından öldürülen yaklaşık 30.000 kişi (Business Recorder, AFP'den).
- Kolera, 2010-2016: bir BM üssünden başlayarak 10.000'e yakın ölü; 2016'da BM'nin özrü (IPS).
- Pont-Sondé, Ekim 2024: Gran Grif çetesi Artibonite'de 100'den fazla kişiyi öldürüyor (BINUH).
- Çeteler, 2025: 1.753 belgelenmiş cinsel şiddet vakası, yüzlerce adam kaçırma (Dominican Today, BINUH'a dayanarak).
- Güvenlik operasyonları: 2025'in ilk çeyreğinde güvenlik güçlerinin operasyonlarında 802 ölü, bunların yaklaşık beşte biri sokakta ya da evde vurulan yoldan geçenler, ve polislere atfedilen 65 yargısız infaz (BINUH). Mart 2025 ile Ocak 2026 arasında hükümetin görev gücünün silahlı dronları, aralarında çocukların ve yoldan geçenlerin de bulunduğu en az 1.243 kişiyi öldürdü (Jurist, Human Rights Watch'a dayanarak).
Uluslararası hukuk
Antlaşmalar. Haiti:
- 1957'den beri Cenevre Sözleşmeleri'ne, 2006'dan beri de iki Ek Protokol'e taraf (ICRC);
- 1991'den beri Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi'ne (bu sitedeki analiz), 1977'den beri Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi'ne taraf; 1998'den beri Amerikalararası Mahkeme'nin yargı yetkisini kabul ediyor (OAS);
- Roma Statüsü'nü 1999'da imzaladı ama hiçbir zaman onaylamadı: Uluslararası Ceza Mahkemesi ancak Güvenlik Konseyi'nin havalesiyle ya da Haiti yargı yetkisini kabul ederse müdahale edebilir (PGA).
Çeteler mi, savaş mı? Çete şiddetinin insancıl hukukun uygulandığı bir silahlı çatışma oluşturup oluşturmadığı tartışmalı: çatışmaların yoğunluğuna ve grupların ne kadar örgütlü olduğuna bağlı. Her durumda insan hakları geçerli: devlet yurttaşlarının yaşamını korumak zorunda ve ölümcül gücü yalnızca kesinlikle gerekli olduğunda kullanabilir. Kalabalık bir mahallede patlayan bir dron ya da şüpheli bir çete üyesinin yargısız infazı, hedef bir suçlu olduğu için meşru hâle gelmez.
Yabancı güçler. GSF'nin hukuki dayanağı, katılımcı devletlerden ihlalleri önleme ve soruşturma mekanizmaları kurmalarını isteyen Güvenlik Konseyi kararlarıdır. GSF dışındaki yabancı bir birlik Haiti'de ancak hükümetin rızasıyla bulunabilir ve askerleri kendi ülkelerinin mahkemelerine karşı sorumludur (bu sitedeki analiz).
Oy hakkı. Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'nin 25. maddesi düzenli ve gerçek seçimleri güvence altına alıyor. Şiddetin ortasında bir seçimi ertelemek gerekli olabilir, ama erteleme ne kadar uzun sürerse kamuya açık gerekçelere ve bir plana o kadar çok ihtiyaç var (bu sitedeki analiz).
Gelmeyen adalet. Baby Doc Duvalier yargılanmadan öldü. Kolera kurbanları bireysel tazminat almadı: BM dokunulmazlığını öne sürüyor (Arab Times, ajanslardan). Moïse suikastı için mahkûmiyetler bir Haiti mahkemesinden değil, bir ABD mahkemesinden geldi. Çete katliamları ve güvenlik operasyonlarındaki öldürmeler için Haiti'de davalar son derece nadir.
Kronoloji
| Yıl | Olay |
|---|---|
| 1492 | Kolomb Hispaniola'ya ulaşıyor |
| 1697 | Adanın batı kısmı Fransa'ya geçiyor (Saint-Domingue) |
| 1791 | Köle isyanı |
| 1794 | Fransa köleliği kaldırıyor |
| 1802 | Napolyon'un seferi; Toussaint Louverture yakalanıyor |
| 1804 | Haiti'nin bağımsızlığı (1 Ocak) |
| 1825 | Fransa 150 milyon franklık tazminat dayatıyor |
| 1838 | Tazminat 90 milyona indiriliyor |
| 1915 | ABD işgali başlıyor (Temmuz) |
| 1934 | Deniz piyadeleri Haiti'den ayrılıyor (Ağustos) |
| 1947 | Haiti tazminatla bağlantılı borçları ödemeyi bitiriyor |
| 1957 | François Duvalier devlet başkanı |
| 1971 | Yerine oğlu Jean-Claude geçiyor |
| 1986 | Baby Doc kaçıyor (7 Şubat) |
| 1987 | Yeni anayasa |
| 1990 · 1991 | Aristide seçiliyor; askerî darbe |
| 1994 | Aristide ABD liderliğindeki çok uluslu bir güçle dönüyor |
| 2004 | Aristide ülkeyi terk ediyor; MINUSTAH geliyor |
| 2010 | Deprem (12 Ocak); kolera salgını (Ekim) |
| 2016 | BM kolera için özür diliyor |
| 2017 | MINUSTAH sona eriyor; Moïse devlet başkanı |
| 2021 | Moïse öldürülüyor (7 Temmuz) |
| 2023 | Son senatörlerin görev süresi doluyor (Ocak); Viv Ansanm doğuyor (Eylül) |
| 2024 | Çeteler hapishanelere ve havalimanına saldırıyor; Henry istifa ediyor; Geçiş Başkanlık Konseyi; Kenya liderliğinde misyon (Haziran); Pont-Sondé katliamı (Ekim) |
| 2025 | Dron saldırıları başlıyor (Mart); Viv Ansanm ve Gran Grif ABD tarafından terör örgütü olarak tanımlanıyor (Mayıs); GSF kuruluyor (Eylül); yıl boyunca yaklaşık 6.000 ölü |
| 2026 | Fils-Aimé yürütmenin tek başı (7 Şubat); Moïse suikastı için Miami'de mahkûmiyetler (Mayıs); seçim 18 Temmuz 2027'ye erteleniyor; iki binden fazla Salvadorlu asker geliyor (Ekim) |
Değişiklik kaydı
- 1 Kasım 2026: ilk sürüm.
Kaynaklar: Freedom House · Minority Rights Group · University of Alabama · ABD Dışişleri Bakanlığı, ecoi.net aracılığıyla · Wikipedia aracılığıyla · The Nation · Collège de France · El Caribe · New York Times verileri · Office of the Historian, ABD Dışişleri Bakanlığı · CRS, ABD Kongresi · History Matters · Business Recorder, AFP'den · Human Rights Watch · Britannica · IPS · WBUR · AP, Washington Times aracılığıyla · Haiti Liberté · Freedom House, 2025 · Jurist, Human Rights Watch'a dayanarak · Guardian Trinidad, CMC'den · BINUH · Al Jazeera · Dominican Today, BINUH'a dayanarak · BM, UNODC'nin Güvenlik Konseyi'ne raporu · Ahram, AFP'den · IOM, ReliefWeb aracılığıyla · Kanada Hükümeti · Wikiwand aracılığıyla · Freedom House, 2024 · BINUH · BINUH · ICRC · OAS · PGA · Arab Times, ajanslardan
İlgili haberler: Haiti'de seçim 2027'ye kaydı. Bu arada Bukele'nin iki bin askeri geliyor · Haiti: BM çetelere karşı gücü altı ay uzattı. Peki ateş edenleri kim denetliyor? · Haiti: yarısı çocuklardan oluşan çetelere karşı BM'nin yetkilendirdiği bir «bastırma gücü»