ANALİZ

Minab, kimsenin kontrol etmediği okul

7 Ekim 2026 — İran

«Yapay zekâ» dizisi · 2/6

Şeffaflık notu: bu yazı, Anthropic'in yapay zekâ modeli Claude'un yardımıyla hazırlanmıştır. Washington Post'a göre Claude, aşağıda sözü edilen askeri sisteme entegre edilmişti.

Cumartesi sabahıydı ve İran'da cumartesi okul günüdür. Saat ondan biraz sonra, Amerikan ve İsrail'in İran'ı bombalamasının ilk saatlerinde, bir seyir füzesi Hürmüz Boğazı yakınlarındaki Hürmüzgan eyaletinin bir kenti olan Minab'daki Shajareh Tayyebeh ilkokuluna isabet etti. Üst katta kız öğrenciler, alt katta erkek öğrenciler ders görüyordu. Birçoğu yedi ile on iki yaş arasındaydı. Bu yazı, hassas güdümlü bir füzenin, yıllardır herkesin uydu görüntülerinde, okulun internet sitesinde ve sosyal medya hesaplarında görebildiği bir okula nasıl düştüğünü yeniden kuruyor. Ve hedef seçimi denetimden daha hızlı hale geldiğinde neler olduğunun hikâyesini anlatıyor.

Olay

28 Şubat 2026'da Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail İran'a saldırdı (savaşı burada anlattık). İranlı yetkililere göre yerel saatle 10.45 civarında Minab'daki okul vuruldu. Bilanço kaynağa göre değişiyor: Uluslararası Af Örgütü'nün aktardığı İranlı yetkililer, en az 110'u çocuk olmak üzere 168 ölüden; İnsan Hakları İzleme Örgütü ise en az 175 ölüden söz ediyor. BM İran Gerçek Bulma Misyonu, yaklaşık 120'si çocuk olmak üzere 150'den fazla ölü olduğunu belirtiyor (Af Örgütü, 16 Mart; HRW, 20 Nisan; OHCHR, 17 Eylül). Just Security'nin yayımladığı bir analize göre bu, 1991'den bu yana sivillere yönelik tek bir Amerikan saldırısının en yüksek bilançosu (Just Security).

Okulun yanında Devrim Muhafızları'na ait bir deniz üssü vardı. Uydu görüntüleri, binanın 2013'e kadar askeri çevre içinde olduğunu gösteriyor; 2016'ya gelindiğinde bir duvar onu ayırmıştı ve sonraki yıllarda bir oyun alanının izleri ve boyanmış duvarlar belirmişti (Just Security).

7 Mart'ta Başkan Trump, mühimmatının çok isabetsiz olduğunu söyleyerek saldırıyı İran'a atfetti. Oysa araştırma grubu Bellingcat tarafından doğrulanan bir video ve New York Times'ın bir analizi, İran'ın sahip olmadığı bir füze olan Amerikan Tomahawk'ını işaret etti (PolitiFact). İki gün sonra Trump soruşturmanın her türlü sonucunu kabul edeceğini söyledi. 11 Mart'ta Amerikan basınının aktardığı Pentagon'un ilk iç bulguları saldırıyı Amerika Birleşik Devletleri'ne ve güncelliğini yitirmiş istihbarat bilgilerine bağlıyordu. 13 Mart'ta Savunma Bakanı Pete Hegseth, ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı dışından bir generale verilen bir idari soruşturma başlatıldığını duyurdu.

Hatalar zinciri

Pentagon'un soruşturması yayımlanmadı. Eylül'de Bloomberg, soruşturmaya katılan yetkililere dayanarak bulgularını aktardı: tek bir hata değil, bir dizi önlenebilir hata (Bloomberg; ücretsiz versiyonu Gizmodo). Zincirin dört halkası var.

Veriler. Askeri istihbaratın ana veri tabanı alanı hâlâ bir Devrim Muhafızları tesisi olarak sınıflandırıyordu. 2019'da bir analist değişiklikleri fark etmişti, ama gözlemi hedefler için kullanılan veri tabanına bağlı olmayan bir sisteme girilmişti. Temmuz'da CNN, istihbarat sistemlerinin o hedefe ilişkin bilgilerin eski olduğuna dair uyarı da verdiğini ve uyarının göz ardı edildiğini ortaya çıkarmıştı (CNN, 7 Temmuz).

Makine. Harekâtın hedefleri, Pentagon için Palantir tarafından inşa edilen platform olan Maven Smart System'den geçiyordu. Palantir, 2003'te kurulmuş, ağırlıklı olarak hükümetler, ordular ve istihbarat servisleri için çalışan bir Amerikan veri analizi şirketidir. Pentagon Maven'ı 2024'te 480 milyon dolarlık bir sözleşmeyle şirkete verdi; sözleşme 2025'te yaklaşık 1,3 milyar dolara yükseldi; Pentagon'a göre sistemi 20.000'den fazla asker kullanıyor (DefenseScoop). Maven uydu görüntülerini, radar verilerini, ele geçirilen iletişimleri ve diğer kaynakları birleştirir ve hedefler önerir. Washington Post'a göre Maven, Anthropic'in modeli Claude ile çalışıyordu. Savaşın ilk 24 saatinde yüzlerce hedef önerdi, bunları önem sırasına koydu ve koordinatlarını sağladı (Washington Post'u aktaran Responsible Statecraft). Pentagon'un YZ sorumlusu Cameron Stanley'ye göre harekâtın 38 günü boyunca Maven 13.000 hedefin vurulmasına hizmet etti. Stanley ayrıca savaş haftalarında Maven kullanımının patlama yaptığını ve durumu analiz eden, bağlamı ve kuralları uygulayan kişinin her zaman bir insan olduğunu söyledi (Breaking Defense). Bloomberg'in aktardığı soruşturmaya göre Merkez Kuvvetler Komutanlığı personeli Maven'a fazla güvenmişti: bazıları sistemin güncelliğini yitirmiş verileri kendiliğinden işaretlemesini bekliyordu, oysa sistem bunun için tasarlanmamıştı. Maven hedef seçme işini saatlerden dakikalara indirmişti. Palantir, veri kalitesinden sorumlu olmadığını ve yazılımının hataya yol açtığını hiçbir şeyin kanıtlamadığını savunuyor. Hiçbir kamuya açık kaynak, Claude dahil Maven'ın hangi bileşeninin okulu gösterdiğini söylemiyor: Bloomberg'in aktardığı soruşturma bu ayrımı yapmıyor. Anthropic'in CEO'su Dario Amodei Haziran'da modellerinin tam olarak nasıl kullanıldığını bilmediğini söyledi. Ancak nihai kararı bir insan verdiği için şirketin ilkesine uyulduğunu savundu (Bloomberg'i aktaran The Next Web). Saldırıdan bir gün önce, 27 Şubat'ta, Başkan Trump federal kurumlara Anthropic ürünlerini altı ay içinde kullanmayı bırakmalarını emretmişti. Şirket, modellerinin tamamen otonom silahlar için ve Amerikan vatandaşlarının kitlesel gözetimi için kullanılmasını reddetmişti (TechCrunch). Ertesi gün Claude hâlâ Maven'ın içinde çalışıyordu.

İnsanlar. 2025 ile 2026 arasında Pentagon, sivillere verilen zararı değerlendirmek ve önlemekle görevli yapıları büyük ölçüde küçülttü. Sivillerin korunması mükemmeliyet merkezi 40 kişiden 9 kişiye indi; Merkez Kuvvetler Komutanlığı'nda görevli ekip on kişiden bir kişiye düştü (The Intercept). Mayıs'ta Bakanlığın genel müfettişi bu çabaları “büyük ölçüde atıl” olarak nitelendirdi. Bloomberg'in aktardığı soruşturmaya göre saldırıdan önce hiçbir uzman Minab'daki alanı incelemedi.

Zaman. Washington Post'a göre savaşın ilk 24 saatinde Amerika Birleşik Devletleri binden fazla hedefi vurdu (Responsible Statecraft).

Bazı eski subaylar, suçun yapay zekâda değil insanlarda olduğunu, çünkü yanlış verileri girip güncellemeyenlerin insanlar olduğunu savundu. Bu iki şey birbirini dışlamaz.

Kim soruşturuyor

• Pentagon. Merkez Kuvvetler Komutanı Amiral Brad Cooper'a göre 13 Mart'ta duyurulan idari soruşturma Mayıs'ta neredeyse tamamlanmıştı. Yayımlanmadı. Bilindiği kadarıyla kimse cezalandırılmadı.
• Kongre. 11 Mart'ta Elizabeth Warren ve Chris Van Hollen öncülüğünde 40'tan fazla senatör kapsamlı bir soruşturma talep etti. Mektupta hedeflerin seçiminde yapay zekânın kullanıldığını hatırlatıyorlar (ABD Senatosu). Ertesi gün 150'den fazla Temsilciler Meclisi üyesi sivil kayıpların hesabını sordu. 13 Temmuz'da 25 senatör, Nisan'da teslim edilen soruşturmanın yayımlanmasını istedi (ABD Senatosu). Ekim başı itibarıyla soruşturma hâlâ kamuya açık değil.
• BM. 17 Eylül'de İnsan Hakları Konseyi tarafından kurulan İran Bağımsız Uluslararası Gerçek Bulma Misyonu, Amerika Birleşik Devletleri'nin bir savaş suçu işlediğine inanmak için makul gerekçeler bulunduğu sonucuna vardı. Misyona göre okul öngörülen isabet noktasıydı ve bilgileri güncellememek ya da hedefi doğrulamamak basit ihmalin ötesine geçti (OHCHR; Time). 2025'te İnsan Hakları Konseyi'nden ayrılan Amerikan yönetimi raporu güvenilir olmadığı şeklinde nitelendirdi.
• İnsan hakları örgütleri. Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü bağımsız bir soruşturma, bulguların yayımlanmasını, kanıt varsa cezai kovuşturma ve aileler için tazminat talep etti.

Hukuki okuma

1. Şüphe halinde okul sivildir. Uluslararası insancıl hukuk, sivillere ve sivil nesnelere saldırmayı yasaklar (Cenevre Sözleşmelerine Ek I No'lu Protokol, madde 48 ve 52). Şüphe halinde, okul gibi normalde sivil olan bir binanın askeri amaçlarla kullanılmadığı kabul edilmelidir (madde 52, fıkra 3). 2023'ten beri Pentagon'un savaş hukuku el kitabı da bu karineyi örf ve adet hukuku olarak tanıyor (Lieber Institute). Bir okul, bir zamanlar bir üssün içinde olduğu için korumasını kaybetmez.

2. Doğrulamak bir nezaket değil, bir yükümlülüktür. Saldıran taraf, hedefin askeri olduğunu doğrulamak için pratik olarak mümkün olan her şeyi yapmak zorundadır (madde 57). Amerika Birleşik Devletleri Ek I No'lu Protokol'ü onaylamadı, ama bu kural örf ve adet hukuku sayılır ve dolayısıyla onları yine de bağlar; bunu Pentagon'un savaş hukuku el kitabının kendisi de kabul eder. Minab'da doğrulama için gereken bilgiler mevcuttu: uydu görüntüleri, bir analistin 2019'daki gözlemi, okulun internet sitesi, verilerin güncelliğini yitirdiği uyarısı. BM Misyonu'na göre bu bilgilerin karar verenlere ulaşmamış olması yükümlülüğü hafifletmez.

3. Hata, ihmal mi, suç mu? Burada uzmanlar hemfikir değil ve bunu söylemek doğru olur. BM Misyonu'na göre davranış ihmalin ötesine geçti ve pervasızcaydı: uluslararası içtihadın bir kısmına göre, önemli bir riskin farkında olmak bir savaş suçunu temellendirmeye yeter. İnsan Hakları İzleme Örgütü de aynı çizgiyi izliyor. Just Security'nin yayımladığı bir analiz ise kast gerektiren Roma Statüsü uyarınca bir savaş suçu mahkûmiyetini olası görmüyor. Daha gerçekçi yol olarak, basit ihmal halinde dahi görev yükümlülüklerine uymamayı cezalandıran Amerikan askeri ceza kanununu gösteriyor (madde 92). Yine de üç okuma bir noktada birleşiyor: gereken önlemler alınmadı.

4. Sorumluluk makineye devredilmez. 2019'da BM Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi'ne taraf devletler, Amerika Birleşik Devletleri dahil, bağlayıcı olmayan ve otonom silahlar için doğmuş, ama mantığı Maven gibi bir sistem için de geçerli olan bir ilkeyi konsensüsle tanıdı: silah kullanımına ilişkin kararlarda insan sorumluluğu korunmalıdır, çünkü makinelere devredilemez (Yol Gösterici İlkeler). Hukuk karşısında “sistem yanıldı” bir yanıt değildir: devlet, hangi aracı kullanmış olurlarsa olsunlar kendi silahlı kuvvetlerinin eylemlerinden sorumludur ve zararı tazmin etmek zorundadır (Uluslararası Hukuk Komisyonu'nun Devletlerin Sorumluluğuna İlişkin Maddeleri, madde 4 ve 31).

5. Kim yargılayabilir. Ne Amerika Birleşik Devletleri ne de İran Roma Statüsü'ne taraftır: İran onu 2000'de imzaladı ama hiç onaylamadı. Uluslararası Ceza Mahkemesi ancak İran özel bir beyanla (Statü'nün 12. maddesinin 3. fıkrası) mahkemenin yargı yetkisini kabul ederse devreye girebilir; ancak bu beyan, iç baskı dahil, İran vatandaşlarının işlediği suçlar için de geçerli olur. Güvenlik Konseyi davayı Mahkeme'ye havale edebilir, ama Amerika Birleşik Devletleri'nin veto hakkı var. Geriye ulusal mahkemeler kalıyor: Amerikan askeri mahkemeleri ve bazı İranlı hukukçulara göre, 1957'de onaylanan Cenevre Sözleşmeleri temelinde İran mahkemeleri (EJIL: Talk!).

Simetri testi

8 Temmuz 2024'te bir Rus füzesi Kiev'deki Okhmatdyt çocuk hastanesini vurdu. BM'nin izleme mekanizması, bunun büyük olasılıkla bir Rus seyir füzesinin doğrudan isabeti olduğu sonucuna vardı ve uluslararası kınama anında ve neredeyse oybirliğiyle geldi (Kyiv Independent). Bu sitede, Rusya manifestosunda, sivillerin korunmasına ilişkin kuralları Moskova'ya uyguladık. Minab'da kurbanlar daha fazla, atıf bizzat ateş edenin iç soruşturmalarınca kabul ediliyor ve resmi yanıt önce inkâr etmek, sonra yayımlamadan soruşturmak oldu. Standart, füzeyi kimin fırlattığına bağlı olamaz.

Aynı kural ters yönde de geçerlidir. Minab için Amerika Birleşik Devletleri'ni suçlayan BM Misyonu, İran hükümetini de 2025-2026 protestolarının bastırılması nedeniyle, öldürmeler, işkenceler ve Mart ile Ağustos arasında en az 29 infazla, insanlığa karşı suçlarla suçluyor. Misyonun yetkisi İran topraklarını kapsıyor: savaşla ilgili yazıda hukuka aykırı saydığımız İran'ın İsrail'e ve Körfez devletlerine yönelik saldırılarını incelemiyor. Ve savaşı Amerika Birleşik Devletleri ile birlikte yürüten İsrail, yıllardır benzer sistemler kullanmakla suçlanıyor. Nisan 2024'te İsrailli dergi +972 ve Local Call sitesi, altı istihbarat subayının Lavender adlı bir sisteme ilişkin tanıklıklarını yayımladı. Anlatımlarına göre Gazze savaşının ilk haftalarında sistem yaklaşık 37.000 Filistinliyi şüpheli militan olarak işaretlemişti. Tahmini hata oranı onda birdi ve insan doğrulaması isim başına yirmi saniye kadar sürüyordu (+972 Magazine). İsrail ordusu bunu reddetti: Lavender'in istihbarat kaynaklarını çapraz kontrol etmeye yarayan bir veri tabanı olduğunu ve ordunun kimin terörist olduğunu belirleyen sistemler kullanmadığını söyledi (Fortune). Sorun tek bir orduya ait değil. Aynı kurallar harekâtın geri kalanı için de geçerli. Uluslararası Af Örgütü'ne göre 1 ile 13 Mart arasında Tahran'ın yerleşim mahallelerine yapılan üç bombardıman en az 41 sivili öldürdü; ne İsrail ne de Amerika Birleşik Devletleri bunları üstlendi ve Af Örgütü bunların savaş suçu olup olmadığının soruşturulmasını istiyor (The Defense Post).

Editoryal yargı

Aşağıdaki bizim değerlendirmemizdir, bir olgu değil.

Minab, çocukları öldürmeye karar veren bir makinenin hikâyesi değil. Her halkanın başka bir halkayı gösterebildiği bir sistemin hikâyesi. Veriler eskiydi, ama biri bunu işaretlemişti. Makine bunu fark etmek için yapılmamıştı, ama biri onun fark ettiğini sanıyordu. Denetlemesi gereken ekip, siyasi bir tercihle, tek kişiye indirilmişti. Ve bin hedefli bir savaşın ilk gününde zaman yoktu.

Minab'ın suçlusu yapay zekâ değil ve onun mazereti de olmamalı. Yapay zekâ ne için inşa edildiyse onu yaptı: hedef seçimini hızlandırmak. Sorun şu ki hız artırıldı ve denetim kısıldı, aynı anda ve aynı Bakanlıkta. Önlemlere ilişkin kurallar, savaş hatalardan oluştuğu için vardır: tam da bir makinenin hızlanmaya izin verdiği yerde yavaşlamayı isterler.

Son olarak bir güven meselesi var. Ağır sonuçlara varıp bir çekmecede kalan bir soruşturma, her türlü kanıta rağmen saldırıyı düşmana atfeden bir başkan, tartışılmadan reddedilen bir BM raporu: cezasızlık işte böyle, adım adım inşa edilir. Minab'daki ailelerin o kararı kimin verdiğini bilme hakkı var. Amerika Birleşik Devletleri'nin de bunu söyleme yükümlülüğü var.

Neyi izlemeli

• Pentagon soruşturmasının yayımlanması ve olası disiplin ya da cezai tedbirler.
• Minab'dan sonra duyurulan hedef seçim sistemindeki değişiklikler ve bunların fiilen uygulanması.
• Yayımlanması 2026 yazında öngörülen sivillerin korunması mükemmeliyet merkezinin raporu.
• İran'ın Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin yargı yetkisine ilişkin ya da kendi mahkemelerindeki girişimleri.
• Otonom silahlara ilişkin bağlayıcı kurallar müzakere edilip edilmeyeceğine karar verecek olan, Kasım'daki BM Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi Gözden Geçirme Konferansı.

Kaynaklar: Af Örgütü, 16 Mart · HRW, 20 Nisan · OHCHR, 17 Eylül · Just Security · Just Security · PolitiFact · Bloomberg · Gizmodo · CNN, 7 Temmuz · DefenseScoop · Washington Post'u aktaran Responsible Statecraft · Breaking Defense · Bloomberg'i aktaran The Next Web · TechCrunch · The Intercept · ABD Senatosu · ABD Senatosu · Time · Lieber Institute · Yol Gösterici İlkeler · EJIL: Talk! · Kyiv Independent · +972 Magazine · Fortune · The Defense Post

İlgili haberler: Yapay zekâ: nasıl çalışır, nereden gelir ve hangi kurallar onu sınırlar · Çitin dışında · Yapay zekâ için altı yol: olası senaryolar ve izlenmesi gereken işaretler · Bir makine nasıl yönetilir: yapay zekâyı düzenlemek için masadaki araçlar · Kim fren yapıyor?

← Tüm haberler ve manifestolar