ANALİZ

Kamerun, seçimden bir yıl sonra: göstericiler askeri mahkemede, ateş edenler hiçbir mahkemede değil

20 Ekim 2026 — Yaoundé / Bamenda

Arka plan

Temmuzda muhalif Issa Tchiroma Bakary'nin Cumhurbaşkanı Paul Biya hakkında Paris'te yaptığı suç duyurusunu anlatmıştık (Kamerun: seçim baskısı Paris'te bir mahkemeye taşınırken). Seçimin üzerinden bir yıl geçti; bu yazı sonrasına bakıyor: kim yargılandı, kim yargılanmadı ve İngilizce konuşulan bölgelerde süren savaş.

12 Ekim 2025'te Kamerun cumhurbaşkanını seçti. 27 Ekim'de Anayasa Konseyi, 92 yaşındaki Paul Biya'yı %53,66 ile kazanan ilan etti; Tchiroma %35,19 aldı; seçmenlerin yarısından azı oy kullandı (Hespress). Tchiroma kendini kazanan ilan etti ve ülkeden ayrıldı. Ardından gelen protestolar bastırıldı.

Olay

Protestolar ve ölüler. 30 Ekim 2025'te BM İnsan Hakları Ofisi, protestolar sırasında insanların öldürüldüğüne dair haberlerden endişe duyduğunu açıkladı. Güvenlik güçlerinden öldürücü güç kullanmamalarını istedi ve seçimle bağlantılı tüm şiddet olayları hakkında hızlı ve tarafsız soruşturma çağrısı yaptı (OHCHR, GlobalSecurity aracılığıyla). Human Rights Watch'a göre güvenlik güçleri biber gazı ve gerçek mermi kullandı; ölü sayısı 48 ile 55 arasında, avukatlar ise 2 bine varan gözaltı tahmin ediyordu. HRW bazı protestoların barikatlar ve yağmalanan binalarla şiddete dönüştüğünü de hatırlatıyor (JURIST).

Örtüşmeyen rakamlar. Hükümet 16 ölüden ve 800'den fazla gözaltıdan söz ediyor. Un Monde Avenir adlı STK'nın öncülük ettiği otuz kadar Kamerunlu dernekten oluşan bir koalisyon, Mayıs 2026'da Afrika İnsan ve Halkların Hakları Komisyonu'na 706 ölü, 40 yargısız infaz ve 1.494 keyfi gözaltı içeren bir bilanço sundu. Yöntem açıklanmadı ve STK hastanelere erişemediğini kendisi kabul ediyor (Camer.be, allAfrica aracılığıyla). 16 ile 706 arasındaki fark çok büyük ve bağımsız bir soruşturmanın açıklığa kavuşturması gereken tam da budur.

Kim yargılandı. 8 Ekim 2026'da Yaoundé askeri mahkemesi seçimden sonra gözaltına alınan 66 kişiyi yargıladı ve hepsini yalan haber yaymak, isyan, izinsiz toplanma ve kimlik kartı taşımamaktan mahkûm etti. Cezalar altı ay ertelemeden on beş ay hapse kadar uzanıyor; sonuncuların şubatta çıkması bekleniyor. Aynı savunma ekibinin takip ettiği yüz kadar tutuklu daha yargılanmayı bekliyor (RFI, allAfrica aracılığıyla).

Kim yargılanmadı. Protestolardaki ölümler için bilinen hiçbir dava yok. Muhalefet partisi Manidem'in 74 yaşındaki lideri Anicet Ekane, 1 Aralık 2025'te Yaoundé'deki jandarma sağlık merkezinde öldü; 24 Ekim'den beri bir yargıç önüne çıkarılmadan orada tutuluyordu. Ailesi, ihtiyaç duyduğu oksijen konsantratörünün elinden alındığını söylüyor. Savunma Bakanlığı ise kronik hastalıkları olduğunu ve uygun şekilde tedavi edildiğini savunuyor. Hükümet bir soruşturma başlattığını açıkladı; aile bağımsız bir komisyon istedi ve ocak ayı itibarıyla yanıt almamıştı (Camer.be).

Paris'teki suç duyurusu. Tchiroma'nın haziranda evrensel yargı yetkisi uyarınca Paris mahkemesine yaptığı iki suç duyurusu kamuya açık bir yanıt almadı. Ağustosta bir diaspora derneği savcılığa incelenmeleri için bir muhtıra gönderdi; soruşturma açıldığına dair bir bilgi yok (Camer.be, allAfrica aracılığıyla).

İngilizce konuşulan bölgelerdeki savaş. 2016'dan beri Kuzeybatı ve Güneybatı'da ordu, Ambazonya adını verdikleri İngilizce konuşulan iki bölgenin bağımsızlığını isteyen silahlı gruplarla savaşıyor. 6.500'den fazla kişi öldü, en az 334 bin kişi ülke içinde yerinden edildi, 76 binden fazlası Nijerya'ya sığındı (Global Centre for the Responsibility to Protect). 14 Ocak 2026'da Donga-Mantung bölgesindeki Gidado'da, yetkililerin ayrılıkçı olarak tanımladığı savaşçılar, bölge valisine göre çoğu kadın ve çocuk olan 14 Mbororo çoban topluluğu sivilini öldürdü (Journal du Cameroun). 7 Eylül 2026'dan itibaren ayrılıkçılar okul yılının başlamasını engellemek için bir haftalık sokağa çıkma yasağı ilan etti ve evinden çıkanı öldürmekle tehdit etti (IANS/Xinhua, NewKerala aracılığıyla).

İlgi. Haziran 2026'da Norveç Mülteci Konseyi Kamerun'u yeniden dünyanın en çok ihmal edilen on yerinden edilme krizi arasında gösterdi; bir önceki yıl listenin başındaydı (Euronews). 2019'dan bu yana BM Güvenlik Konseyi Kamerun'a insani durum hakkında yalnızca bir, gayriresmi toplantı ayırdı.

Hukuki yorum

Askeri yargıç önünde siviller. Kamerun, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde adil yargılanmayı güvence altına alan Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi'ne taraftır (md. 14). Sözleşme'yi denetleyen BM Komitesi, sivillerin askeri mahkemelerde yargılanmasının istisna olması gerektiğini, ancak devlet olağan mahkemelerin bu davaları üstlenemeyeceğini kanıtlarsa kabul edilebileceğini yazdı. BM Yargıçların Bağımsızlığı Özel Raportörü daha da ileri gitti: kural olarak sivil kişiler üzerinde askeri yargı yetkisi adil ve bağımsız bir adaletle bağdaşmaz (BM, A/HRC/14/26/Add.1). Yalan haber yaymakla ya da kimlik kartı taşımamakla suçlanan bir göstericinin askeri hiçbir yanı yoktur.

Neden askeri mahkeme. Kamerun'da yolu yasa açıyor. 2017 Askeri Ceza Yargılaması Kanunu (2017/012 sayılı yasa) 8. maddesinde askeri mahkemenin terör suçları ve "devletin güvenliğine ilişkin" suçlar ile "bunlarla bağlantılı tüm suçlar" bakımından "tek yetkili" olduğunu söylüyor (2017/012 sayılı yasa, UNODC). Anahtar son ifadedir: yalan haber ya da izinsiz toplanma suçlaması, devletin güvenliğine karşı bir suçlamayla bağlantılıysa askeri yargıç önüne gider. 4. madde ayrıca Yaoundé askeri mahkemesine "kamu düzenine yönelik ciddi bir tehdit" halinde tüm ülkede yargılama yetkisi veriyor. Seçimden sonra avukatlar Human Rights Watch'a, gözaltına alınanların "vatana karşı düşmanlık", "ayaklanma" ve "isyan" ile de suçlandığını, bu suçların bazı durumlarda idam cezası öngördüğünü söyledi (HRW, 12.11.2025). Ocakta 142 sanık aynı mahkemede seri yargılama usulüyle yargılandı; ekimdeki mahkûmiyetler çok daha hafif suçlamalardan geldi. İlk kez de olmuyor: 2020'de 36 muhalif gösterici askeri mahkemede beş ila yedi yıl hapse mahkûm edildi (Uluslararası Af Örgütü, 2025) ve Amerikan Barolar Birliği, 2014 terörle mücadele yasasının insan hakları savunucularını ve gazetecileri askeri yargıç önüne çıkarmak için kullanıldığını hatırlatıyor (ABA, 2024).

Soruşturma yükümlülüğü. Devlet görevlileri bir protestoda insan öldürdüğünde ya da bir kişi devletin gözetiminde öldüğünde, devlet hızlı, bağımsız ve etkili bir soruşturma açmakla yükümlüdür: bu, yaşam hakkından doğar (Sözleşme md. 6). Ekane davasında yükümlülük daha da sıkıdır, çünkü yargıç önüne çıkarılmadan tutuluyordu ve sağlığından devlet sorumluydu. Onu gözetiminde tutan jandarmaya bırakılan bir soruşturma bağımsız değildir.

Savaş. İngilizce konuşulan bölgelerdeki çatışma uluslararası nitelikte olmayan bir silahlı çatışmadır: her iki taraf için de Cenevre Sözleşmeleri'nin ortak 3. maddesi geçerlidir; bu madde sivilleri öldürmeyi, rehin almayı ve savaşmayanlara saldırmayı yasaklar. Gidado katliamı ve sokağa çıkma yasağı sırasında evinden çıkanlara yönelik tehditler bu yasakların kapsamına girer; geçmiş yıllarda orduya atfedilen köy yıkımları da öyle.

Simetri testi

• Hükümet göstericileri askeri mahkemede yargıladı, protestolardaki ölümler ve Ekane'nin ölümü için ise kimseyi yargılamadı.
• Göstericilerin bir kısmı barikat ve yağmayla şiddete başvurdu: bundan hesap vermeleri doğrudur, ama olağan bir yargıç önünde ve orantılı suçlamalarla.
• Muhalefetin rakamları da hükümetinkiler kadar ihtiyatla ele alınmalıdır. 706 ölü bilançosu HRW'ninkinden çok daha yüksek ve yöntem kamuya açık değil.
• Ayrılıkçılar sivilleri öldürüyor, insan kaçırıyor ve okulları silah zoruyla kapatıyor. İngilizce konuşanların davasının gerçek kökleri var, ama Gidado'da öldürülen çocukları da okulsuz bırakılanları da haklı çıkarmaz.

Değerlendirmemiz

Bu bölüm sitenin görüşünü yansıtır. Yukarıda aktarılan olgulardan ayrıdır.

Seçimden bir yıl sonra Kamerun'da adalet tek yönde işledi. Göstericiler yalan haber ve izinsiz toplanma gibi suçlamalarla askerler tarafından yargılandı. Onlara ateş açanlar, bilindiği kadarıyla, hiç kimse tarafından yargılanmadı. Ve 74 yaşındaki bir muhalifin gözaltında ölümü, onu gözetiminde tutanların soruşturmasına bırakıldı.

Kamerun haber olmuyor çünkü hiç değişmiyormuş gibi görünüyor: kırk dört yıldır aynı cumhurbaşkanı, on yıldır aynı savaş, her eylülde aynı sokağa çıkma yasakları. Ama durağanlık tarafsız değildir. Yargılamanın olmadığı yerde rakamlar 16 ile 706 arasında uzak kalır, herkes kendi rakamına inanır ve kimse kimseyi yalanlayamaz. Güvenlik Konseyi'nin toplanmadığı yerde ise binlerce kişinin öldüğü bir savaş dünyanın geri kalanı için var olmamaya devam eder.

İzlenecekler

• Askeri mahkemedeki diğer davalar ve 66 hükümlünün itirazları.
• Anicet Ekane'nin ölümüne ilişkin soruşturmanın sonucu.
• Paris savcılığının Tchiroma'nın suç duyurularına ilişkin kararı.
• İngilizce konuşulan bölgelerde okulların yeniden açılması ve sivillere yönelik yeni saldırılar.

Kaynaklar: Hespress · OHCHR, GlobalSecurity aracılığıyla · JURIST · Camer.be, allAfrica aracılığıyla · RFI, allAfrica aracılığıyla · Camer.be · Camer.be, allAfrica aracılığıyla · Global Centre for the Responsibility to Protect · Journal du Cameroun · IANS/Xinhua, NewKerala aracılığıyla · Euronews · BM, A/HRC/14/26/Add.1 · 2017/012 sayılı yasa, UNODC · HRW, 12.11.2025 · Uluslararası Af Örgütü, 2025 · ABA, 2024

İlgili haberler: Kamerun: seçim baskısı Paris'te bir mahkemeye taşınırken, Anglofon kriz on yaşına giriyor

← Tüm haberler ve manifestolar