I Will Not Look Away

IWILLNOTLOOKAWAY.ORG

ANALİZ

Yazdıkları kurallar: ABD 1945 düzenini nasıl kurdu ve ilk istisnalar

10 Kasım 2026 — Washington / New York

Özetle

Eylül 2026'da ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, BM'de ABD'nin uluslararası düzeni asla kendi çıkarlarının üstünde tutmayacağını söyledi. Bunu "Önce çıkarlar, sonra düzen" başlıklı yazımızda ele aldık. Bu cümle göründüğünden daha ağır, çünkü o düzen ABD'ye başkaları tarafından dayatılmadı: Onu ABD tasarladı. Bu dizi buradan başlıyor. En güçlü demokrasi kendi yazdığı kuralları çiğnediğinde diğer ülkeler ne öğrenir ve biz Avrupalılar ne yaparız? Bugünün örneklerine geçmeden önce, bu kuralların nasıl doğduğunu ve istisnaların ne zaman başladığını bilmek gerekiyor.

Yazdıkları kurallar

BM Şartı. Yeni savaşları önleyecek bir dünya örgütü fikri Franklin D. Roosevelt'e aitti. 1945 baharında elli ülke Şartı San Francisco'da yazdı ve ABD Senatosu onu neredeyse oybirliğiyle onayladı (Office of the Historian, ABD Dışişleri Bakanlığı). Metnin özü 2. maddenin 4. fıkrasıdır: Hiçbir devlet, meşru müdafaa ya da Güvenlik Konseyi'nin izni dışında, bir başka devlete karşı güç kullanamaz veya güç kullanmakla tehdit edemez (bunu Kuvvet kullanımı ve meşru müdafaa maddesinde açıklıyoruz). Ancak aynı Şart, ABD de dahil olmak üzere Konsey'in beş daimi üyesine veto yetkisi verir: Hiçbir bağlayıcı karar onlardan birine rağmen çıkamaz (Güvenlik Konseyi maddesi).

Nürnberg. Nazi liderlerini yargılamak için galip dört güç uluslararası bir mahkeme kurdu; bu mahkeme, saldırı savaşı başlattıkları için yöneticileri yargılayan ilk mahkemeydi. ABD'nin baş savcısı, Yüksek Mahkeme yargıcı Robert H. Jackson, davayı bu dizinin sorusunu şimdiden içeren bir cümleyle açtı: Sanıklara zehirli bir kadeh uzatmak, "onu kendi dudaklarımıza da götürmektir" (açılış konuşması, Avalon Project, Yale). Kurallar yenilenler için geçerliyse, onları yargılayanlar için de geçerlidir.

Ekonomi. 1944'te Bretton Woods'ta Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası doğdu; 1947'de Cenevre'de, Dünya Ticaret Örgütü'nün doğacağı ticaret anlaşması GATT imzalandı (Office of the Historian). Gümrük vergileri bölümünde bu konuya döneceğiz.

Bir maddeyle Divan. 1946'da ABD, Uluslararası Adalet Divanı'nın zorunlu yargı yetkisini kabul etti: Aynısını yapmış her devlet ABD'ye dava açabilirdi. Ama Senato bir çekince ekledi: ABD'nin iç yetki alanına giren konular, "ABD'nin belirlediği şekliyle" kapsam dışıdır (Senato kararı, 2 Ağustos 1946). Bunu öneren senatörün adıyla Connally çekincesi denildi ve Amerikan Barolar Birliği ilk günden itiraz etti (American Journal of International Law). Bir davanın kendisini ilgilendirip ilgilendirmediğine tek başına karar veren, yargıcı ancak işine geldiği sürece kabul eder.

İlk istisnalar

İran, 1953. Başbakan Muhammed Musaddık, o zamana kadar bir İngiliz şirketinin elinde olan İran petrolünü millileştirmişti. Ağustos 1953'te bir darbeyle devrildi. Washington bunu on yıllarca inkâr etti. 2013'te bir CIA iç belgesi bunu yazıya döktü: Darbe "CIA yönetiminde, ABD dış politikasının bir eylemi olarak" gerçekleştirilmişti (National Security Archive). Bir yıl sonra Guatemala'da CIA, seçilmiş devlet başkanı Jacobo Árbenz'in düşürülmesini organize etti (Office of the Historian).

Süveyş, 1956: müttefiklere uygulanan kural. Mısır Süveyş Kanalı'nı millileştirdiğinde, Birleşik Krallık, Fransa ve İsrail gizlice kararlaştırılmış bir planla saldırdı. Haberdar edilmemiş olan Başkan Dwight Eisenhower buna karşı çıktı ve Londra'ya yardım edilmemesi için Para Fonu'na baskı yaptı. İşgalciler çekildi (Imperial War Museum). 1945 kurallarının vaat edildiği gibi işlediği örnek budur: ABD'nin iki müttefikine karşı, ABD'nin iradesiyle.

Küba, 1962: ciddiye alınan kural. Ambargo yazımızda anlattığımız başarısız Domuzlar Körfezi çıkarmasının ardından Sovyetler adaya nükleer füzeler yerleştirdi. Kennedy yönetimi önleyici savunma argümanını bir kenara bıraktı ve Amerikan Devletleri Örgütü'nden "karantina" adı verilen bir deniz ablukasına izin vermesini istedi. Dönemin Dışişleri Bakanlığı hukuk danışmanı Abram Chayes'e göre bunu büyük ölçüde, bunu yapmakla hukuken yükümlü olduğuna inandığı için yaptı (Just Security). Pek çok hukukçu bu dayanağı yine de zayıf bulur. Ama Washington güç kullanımını hukuk önünde gerekçelendirmesi gerektiğini hissediyordu.

Grenada, 1983. Başbakan Maurice Bishop'un askeri bir hizip tarafından öldürülmesinin ardından ABD adayı işgal etti. BM Genel Kurulu müdahaleyi "uluslararası hukukun açık bir ihlali" olarak kınadı (38/7 sayılı karar); daha önce benzer bir metin Güvenlik Konseyi'nde ABD vetosuyla engellenmişti.

Nikaragua, 1984-1986: yargıç sizi haksız bulduğunda. Sandinist Nikaragua, Kontra isyancılarına verdiği destek ve limanlarına döşenen mayınlar nedeniyle ABD'yi Uluslararası Adalet Divanı'na taşıdı. Washington Divan'ın yetkisi olmadığını savundu; Divan aksine karar verince davaya katılmayı bıraktı ve zorunlu yargı yetkisini kabulünü geri çekti. 1986'da Divan, ABD'yi hukuka aykırı güç kullanımından mahkûm etti. ABD kararı reddetti ve karara uyulmasını isteyen Konsey kararını veto etti (Britannica).

Panama, 1989. ABD, seçimleri iptal etmiş ve ABD'de uyuşturucu kaçakçılığıyla suçlanan General Manuel Noriega'yı yakalamak için Panama'yı işgal etti. Genel Kurul yine "uluslararası hukukun açık bir ihlali"nden söz etti (44/240 sayılı karar). Otuz yedi yıl sonra benzer bir kalıp Venezuela'da tekrarlandı: Bunu 1. bölümde ele alacağız.

Kuveyt, 1990: işleyen sistem. Irak Kuveyt'i işgal ettiğinde Washington tek başına hareket etmedi. Güvenlik Konseyi'nde bir çoğunluk oluşturdu ve Konsey ülkenin kurtarılması için "gerekli tüm araçların" kullanılmasına izin verdi (678 sayılı karar). Bu, ABD'nin önderliğindeki 1945 düzeninin yazılış amacını yerine getirir göründüğü andı.

Hukuki yorum

Kuralların yasakladığı. Güç kullanma yasağı herkes için geçerlidir; iyi gerekçeleri ya da nefret edilen bir düşmanı olanlar için de. Nikaragua kararında Divan, bir devletin isyancıları silahlandırarak ya da hükümetini değiştirmeye çalışarak bir başka devletin iç işlerine karışamayacağını ekledi. Dışarıdan örgütlenen bir darbe, hiçbir asker sınırı geçmese bile bu yasağın kapsamına girer.

Zayıf nokta. Kuralları uygulatmak için Güvenlik Konseyi'nden geçmek gerekir; orada her daimi üye kendisini ilgilendiren her kararı engelleyebilir. İhlal eden onlardan biriyse geriye yalnızca Genel Kurul kalır; Genel Kurul kınayabilir ama zorlayamaz. Grenada, Panama, Nikaragua: üç kınama, hiçbir sonuç. Aynısı Afganistan'daki Sovyetler Birliği için de geçerliydi. Bu sonradan fark edilen bir kusur değil: Veto, ABD dahil Şartı yazanların bilinçli bir tercihiydi.

Gizlemek ya da ilan etmek. Soğuk Savaş'ın hukuki gerekçeleri samimi miydi, yoksa görüntüden mi ibaretti? Hukuk açısından bu, göründüğünden daha az önemlidir. İnkâr eden, gizlenen ya da hukuki bir argüman arayan devlet, kuralın var olduğunu kabul eder. Kendi çıkarlarını kuralın üstünde tuttuğunu ilan eden devlet ise kurala artık yokmuş gibi davranır.

Washington'un anlatısı

Ana argüman eksiksiz aktarılmalıdır. 1945 kuralları büyük güçlerin işbirliği yapacağını varsayıyordu ve Sovyetler Birliği bunu yapmadı. Bu okumaya göre Amerikan gücü olmasaydı savunulacak bir düzen olmazdı ve Moskova'ya alan bırakmak ona koca ülkeleri teslim etmek anlamına gelirdi. 1953'e ilişkin CIA belgesi de bunu söyler; İran'ı Sovyet saldırısına açık bırakma riskinden söz eder.

Washington ayrıca her müdahale için bir hukuki dayanak sundu. Grenada'da: Doğu Karayipler'deki komşu devletlerin talebi, adanın genel valisinin çağrısı ve çoğu öğrenci yaklaşık bin ABD vatandaşının korunması (Christian Science Monitor, 1983). Nikaragua'da: Sandinistleri gerillaları silahlandırmakla suçlayan El Salvador'un kolektif savunması. Panama'da: meşru müdafaa, ABD vatandaşlarının korunması ve demokrasinin geri dönüşü; ABD delegesi Genel Kurul'u Noriega'nın baskısına göz yummakla suçladı (Deseret News, 1989). Bazı Amerikalı hukukçular bu argümanları geçerli buldu. BM'deki devletlerin çoğu ise reddetti.

Simetri testi

Aynı sözcükler. Ocak 1980'de Genel Kurul, ABD'nin de içinde bulunduğu geniş bir çoğunlukla Sovyetlerin Afganistan'a silahlı müdahalesini "esefle karşıladı" (International Legal Materials). Moskova, Afgan hükümeti tarafından davet edildiğini söylüyordu. Üç yıl sonra aynı Genel Kurul, Washington'un genel vali tarafından davet edildiğini söylediği Grenada için neredeyse aynı ifadeyi kullandı. Daha o zaman bazı Amerikalı uzmanlar, Grenada'nın ABD'ye Afganistan sayesinde kazandığı üstünlüğü kaybettirdiğini belirtiyordu (Christian Science Monitor, aynı kaynak). Davet Moskova için yetmiyorsa, Washington için de yetemezdi.

Aynı sonbaharda. Kasım 1956'da Eisenhower Londra ve Paris'i Süveyş'ten çekilmeye zorlarken Sovyetler Birliği Macar devrimini eziyordu. O günlerde Washington kuralları müttefiklerine, Moskova'nın kendisine uyguladığından daha iyi uyguladı. Test iki yönde de işler: Soğuk Savaş yalnızca Amerikan ikiyüzlülüğünün hikâyesi değildir.

Geriye kalan. Karşılaştırma kimseyi aklamaz ama güvenilirlik hakkında bir şey söyler: Başkalarından bir kurala uymasını isteyen, kendisinin de uyduğunu söyleyebilmelidir. Bugün Moskova Ukrayna'yı haklı göstermek için Kosova'yı ya da Irak'ı örnek gösterdiğinde ortaya çıkan soru da budur.

Peki ya Avrupa?

Avrupa bu hikâyeden daha iyi çıkmıyor. Süveyş'te ihlal edenler Birleşik Krallık ve Fransa'ydı ve onları durduran Washington oldu. Eski bir İngiliz kolonisi olan Grenada konusunda Margaret Thatcher işgale başlamadan önce karşı çıktı; ardından Birleşik Krallık kınama oylamasında çekimser kaldı (Declassified UK). Panama konusunda Birleşik Krallık ve Fransa, Güvenlik Konseyi'nde ABD ile birlikte veto kullandı ve Genel Kurul'da kınamaya karşı oy verdi (Birleşmiş Milletler Üniversitesi; Deseret News, aynı kaynak). Afganistan konusunda ise Batı Avrupa, Moskova'yı kınamak için tek ses halinde oy verdi. Aynı eylem, kimin yaptığına göre farklı yargılandı.

Değerlendirmemiz

Bu bölüm sitenin görüşünü ifade eder. Yukarıda aktarılan olgulardan ayrıdır.

1945 kuralları Amerika'ya karşı bir icat değildir: büyük ölçüde Amerikandır. Bugün olanları ağır kılan da budur. Jackson, bir gün bu kuralların onları yazanlara da uygulanacağını biliyordu ve bunu dünyanın önünde söyledi. Washington başından beri kendine bir çıkış yolu bıraktı, veto ve Connally çekincesi; Soğuk Savaş'ta istisnalar çok ve ağırdı. Ama çoğu gizlendi, inkâr edildi ya da hukuki bir argümanla örtüldü ve bazı belirleyici anlarda, Süveyş'te ve Kuveyt'te, ABD bedeli olsa bile kuralları savundu. Erdemsizlik hâlâ erdeme saygı gösteriyordu.

Bugün o saygı sona erdi. Dışişleri Bakanı çıkarların düzenden önce geldiğini söylediğinde, bir istisna için bahane aramıyor: İstisnanın kural olduğunu söylüyor. Moskova'dan, Pekin'den ya da herhangi bir başka başkentten bakıldığında ders açıkça okunuyor ve bu dizinin nedeni de bu. Aynı ölçü herkes için geçerli olmalı; Süveyş'te ve Panama'da görmemeyi seçen Avrupa için de.

Sonraki bölümler

Kaynaklar: Office of the Historian, ABD Dışişleri Bakanlığı · açılış konuşması, Avalon Project, Yale · Office of the Historian · Senato kararı, 2 Ağustos 1946 · American Journal of International Law · National Security Archive · Office of the Historian · Imperial War Museum · Just Security · 38/7 sayılı karar · Britannica · 44/240 sayılı karar · 678 sayılı karar · Christian Science Monitor, 1983 · Deseret News, 1989 · International Legal Materials · Declassified UK · Birleşmiş Milletler Üniversitesi

ABDUluslararası hukukBMUluslararası yönetişimCIA

← Tüm haberler ve manifestolar