I Will Not Look Away

IWILLNOTLOOKAWAY.ORG

SÖZLÜK

Yemen: halklar, tarih, kim savaşıyor ve neden

5 Kasım 2026 itibarıyla güncel

«Yemen» dizisi · 6/6

Yemen'den gelen haberler Suudi havalimanlarına atılan füzelerden, Kızıldeniz'de vurulan gemilerden, kuşatılmış bir kentten söz ediyor, ama Arap dünyasının en yoksul ülkesinin neden on yılı aşkın süredir savaşta olduğunu, tarafların kim olduğunu ve neden bu kadar çok yabancı devletin işe karıştığını nadiren açıklıyor. Bu dosya arka planı vermeye çalışıyor. Güncelleniyor: her değişiklik tarih ve kaynakla birlikte en altta kaydediliyor.

Özetle

Halklar

Yemen Arap Yarımadası'nın güneybatı köşesinde yer alıyor. Batıda Kızıldeniz'e, güneyde Aden Körfezi'ne bakıyor; Yemen ile Cibuti arasındaki Babülmendep Boğazı dünyanın en işlek su yollarından biri. Ülke batıda yüksek ve verimli dağlardan, Kızıldeniz kıyısında sıcak bir kıyı ovasından (Tihame) ve doğuda Hadramut'a ve Umman sınırına kadar uzanan çöllerden ve platolardan oluşuyor. Açıklarda, Hint Okyanusu'nda, Sokotra adası var. Yemen 21 vilayet ve başkentten oluşuyor.

Yemenel-CevfLahicSuudi ArabistanUmmanEritreCibutiSomaliKızıldenizAden KörfeziBabülmendepSokotraSanaAdenTaizMuhaHudeydeSaadaMaribMukallaEn sert çatışmalar, ekim-kasım 2026
Koyu kırmızıyla, 4 Kasım 2026 tarihli analizimize göre en sert çatışmaların yaşandığı vilayetler gösteriliyor: el-Cevf, Taiz (Husilerin eylülde aldığı Muha kıyısıyla birlikte) ve Lahic. Haftadan haftaya değişen cephe hatlarını ve tarafların kontrolündeki bölgeleri çizmiyoruz. Kare, 2014'ten beri Husilerin elinde olan başkent Sana'yı gösteriyor; tanınan hükümet Aden'de. Sınırlar: Natural Earth (21 vilayet ve başkent).

Nüfus. Freedom House nüfusu yaklaşık 33,7 milyon olarak tahmin ediyor (Freedom House). Son nüfus sayımı 2004'te yapıldı; o zaman Yemenliler 19,7 milyondu (GlobalSecurity, sayım verilerine göre): o zamandan beri her rakam bir tahmin.

Rakamlar hakkında bir uyarı. Yemenlilerin dini ya da kökeni hakkında resmi istatistik yok ve dolaşımdaki tahminler birbirinden çok farklı. Onları kaynaklarıyla yan yana veriyor, ayrıştıklarında bunu söylüyoruz.

Ekonomi. Uluslararası Para Fonu Yemen'i dünyanın en yoksul ülkesi olarak görüyor (Grundberg, Güvenlik Konseyi'nde, DPPA). Azıcık petrol ve gazın neredeyse tamamı doğuda, Marib ile Şebve arasında (AP, Korea Times aracılığıyla), nüfusun büyük kısmının yaşadığı yerlerden uzakta. Bu sahaları, limanları ve yolları kontrol eden, devletin gelirlerini kontrol ediyor.

Kısa tarih

Mutlu Arabistan. Antik çağda Yemen, Yunan ve Romalı coğrafyacıların "Mutlu Arabistan"ıydı: günlük, mür ve sulamalı tarımla zenginleşmiş krallıklar. En bilineni, başkenti Marib ve büyük barajıyla Sebe krallığı; MÖ 1. binyıldan İslam'ın 630 dolaylarında gelişine kadar uzanan kalıntıları, bir cephe hattında bulundukları için 2023'ten beri tehlike altındaki dünya mirası listesinde (UNESCO; Arab News).

Bin yıllık imamlar (897-1962). 897'de Peygamber soyundan gelen el-Hadi ila'l-Hak Yahya kuzeydeki Saada'ya gelir ve Zeydi imametini kurar: imamın hem dinî hem siyasi lider olduğu bir devlet (Encyclopedia.com). Pek çok iniş çıkış ve uzun kesintilerle imamlar kuzeyin dağlarını bin yılı aşkın süre yönetir. Osmanlılar kentleri birkaç kez işgal eder; 1918'de, Osmanlı İmparatorluğu'nun sonunda, kuzey İmam Yahya yönetiminde bağımsız olur (ABD Deniz Piyadeleri, ülke profili).

İngiliz Aden'i (1839-1967). 1839'da İngilizler, Hindistan yolunda kullanışlı bir durak olan Aden limanını işgal eder; 1904'te bir sınır çizgisi Osmanlı kuzeyini İngiliz etkisindeki güneyden ayırır (Carnegie). İki Yemen burada doğar.

Kuzeyde devrim ve savaş (1962-1970). 26 Eylül 1962'de bir grup subay yeni imam Muhammed el-Bedr'i devirir ve Yemen Arap Cumhuriyeti'ni ilan eder. İmam kaçar ve kabileleri toplar: Nasır'ın Mısır'ının cumhuriyet için asker gönderdiği, Suudi Arabistan'ın kralcıları desteklediği bir iç savaş başlar. 1967'de Mısır Altı Gün Savaşı için askerlerinin çoğunu geri çeker; 1970'te iki taraf uzlaşır (Encyclopedia.com; MIT, CASCON projesi).

Bağımsız ve Marksist Güney (1967-1990). 1963'ten itibaren bir gerilla İngilizlerle savaşır; 30 Kasım 1967'de Güney bağımsız olur. 1969'da Marksistler iktidarı alır, Arap dünyasının tek Marksist devleti olan Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti'ni kurar ve mülkleri kamulaştırır (Carnegie; Orient XXI; PBS). 1972'de ve 1979'da Kuzey ile Güney iki kısa sınır savaşı yapar; ikisi de hiç gerçekleşmeyen bir birleşmeyi vaat eden anlaşmalarla sona erer (UCDP).

Birleşme ve 1994 savaşı. Sovyetler Birliği'nin sonuyla Güney destekçisini kaybeder ve 22 Mayıs 1990'da iki devlet, Kuzey'in lideri Ali Abdullah Salih'in cumhurbaşkanı olduğu Yemen Cumhuriyeti'nde birleşir (WorldAtlas). Güney'in pek çok yöneticisi kısa sürede kenara itildiğini hisseder. 1994'te Güney ayrılık ilan eder; 7 Temmuz'da Salih'in birlikleri Aden'i alır ve savaş biter (ABD Deniz Piyadeleri). O günden beri Güney'in bir kısmı birliği bir ilhak olarak yaşıyor.

Salih ve Saada savaşları (1994-2011). Salih, aralarında İslamcı Islah partisinin de bulunduğu kabileler, ordu ve partiler arasındaki ittifaklardan oluşan bir sistemle yönetir. 2004'ten 2010'a kadar kuzeyde, 1990'larda bir Zeydi dinî uyanıştan doğan Husi hareketine karşı altı savaş yapar (Sözlüğümüz).

Ayaklanma ve geçiş (2011-2014). 2011'de, Arap Baharı'yla, milyonlarca Yemenli Salih'e karşı sokağa çıkar. 23 Kasım 2011'de Salih, Körfez ülkelerinin arabuluculuğundaki bir anlaşmayı imzalar ve iktidarı yardımcısı Abdurabbu Mansur Hadi'ye bırakır (Minority Rights Group, Refworld aracılığıyla). Devleti, federal biçimde de olsa, yeniden yazması gereken bir ulusal diyalog konferansı onu izler.

Sana'da Husiler ve Suudi koalisyonu (2014-2022). 21 Eylül 2014'te, tam da Salih'le müttefik olan Husiler Sana'ya girer. 26 Mart 2015'te Suudi Arabistan liderliğindeki bir koalisyon Hadi için müdahale eder; nisanda Güvenlik Konseyi'nin 2216 sayılı kararı Husilerin çekilmesini ister ve onlara silah ambargosu uygular (Sözlüğümüz; sitenin analizi). Aralık 2017'de Husiler, saf değiştirmekte olan Salih'i öldürür. 2021 sonuna kadar savaş, BM Kalkınma Programı'na göre, %60'ı açlık ve hastalıktan olmak üzere 377.000 ölüme yol açmıştı (sitenin analizi).

Ateşkes ve Başkanlık Konseyi (2022). Nisan 2022'de BM bir ateşkese arabuluculuk eder. 7 Nisan'da Hadi yetkilerini, Riyad'da kurulan ve Güney ayrılıkçıları dahil Husi karşıtı çeşitli güçleri bir araya getiren, Reşad el-Alimi başkanlığındaki sekiz üyeli Başkanlık Liderlik Konseyi'ne devreder (Sana'a Center). Ateşkesin süresi ekimde dolar, ama fiilen sürer.

Kızıldeniz (2023-2025). Kasım 2023'ten itibaren Husiler Gazze savaşı nedeniyle Kızıldeniz'de gemilere saldırır; 2025'te ABD ve İsrail saldırıları gelir (sitenin analizi).

Güney bölünüyor (Aralık 2025 – Ocak 2026). Aralık 2025'te Emirlikler'in desteklediği ayrılıkçı hareket Güney Geçiş Konseyi, Suudi sınırındaki Hadramut'u ve el-Mehra'yı işgal eder. Suudi Arabistan hava saldırılarıyla ve kendisine sadık güçlerle karşılık verir; bu güçler iki vilayeti ve Aden'i geri alır. Ayrılıkçı lider Aydarus ez-Zübeydi Emirlikler'e kaçar; 9 Ocak'ta Konsey'in bir heyeti Riyad'dan feshi ilan eder, destekçileri ise bu kararın baskıyla koparıldığını söyler (AP, WTOP aracılığıyla; Dawn).

Savaş yeniden topyekûn (2026). Şubat 2026'da başlayan ABD, İsrail ve İran savaşının ardından, temmuzda Husiler Suudi Arabistan'a karşı deniz ablukası ilan eder ve taraflar birbirlerinin havalimanlarını vurur. Eylülde Husiler Muha'yı ve Babülmendep'e bakan kıyıyı alır; ekimde Taiz'in bağlantısını keser ve hükümet bütün ülkeyi geri almak için bir saldırı başlatır (sitenin analizi).

Kim yönetiyor ve nasıl

Kâğıt üzerinde Yemen seçilmiş bir cumhurbaşkanı ve parlamentosu olan bir cumhuriyet. Gerçekte parlamento için 2003'ten, cumhurbaşkanı için ise Hadi'nin tek aday olduğu 2012'den beri oy kullanılmadı (Abaad Studies; Al Jazeera, 2012). Bugün her biri kendini devlet olarak tanımlayan iki otorite var:

Freedom House 2026 raporunda Yemen'i 100 üzerinden 10 puanla "özgür değil" olarak sınıflandırıyor: siyasi haklarda 40 üzerinden 1, sivil özgürlüklerde 60 üzerinden 9; seçimler yıllardır gecikiyor ve pek çok kurum artık işlemiyor (Freedom House). Bir otokrasiyi demokrasiden neyin ayırdığını Otokrasi maddesinde açıklıyoruz.

Kim kimdir

KimLideriKonumu
Husiler (Ensarullah)Abdülmelik el-Husi2014'ten beri Sana'yı ve kuzeybatıyı kontrol ediyorlar; Eylül 2026'dan beri Babülmendep'e bakan kıyıyı da. İran'ın müttefiki (Sözlük)
Başkanlık KonseyiReşad el-AlimiTanınan hükümet, Aden'de. 4 Ekim 2026'dan beri bütün ülkeyi geri almak için saldırıyı yönetiyor (sitenin analizi)
Ulusal DirenişEski cumhurbaşkanının yeğeni Tarık SalihBatı kıyısı güçleri, Başkanlık Konseyi'nde (Sana'a Center)
Marib güçleriVali Sultan el-AradePetrol ve gaz vilayetini savunuyorlar; Başkanlık Konseyi'nde (aynı kaynak)
Devler Tugayları ve Ulusal Kalkan—Hükümetle birlikte savaşan güneyli ve Suudi yanlısı güçler; Ulusal Kalkan Ocak 2026'da Hadramut'u ayrılıkçılardan geri aldı (AP, WTOP aracılığıyla)
Güneyli ayrılıkçılarAydarus ez-Zübeydi, Emirlikler'deKonseyleri Ocak 2026'da feshedildi, ama destekçileri feshe itiraz ediyor ve bağımsızlık için gösteri yapmayı sürdürüyor (Dawn)
Islah—Müslüman Kardeşler'e yakın Sünni İslamcı parti; Başkanlık Konseyi'nde (Arab Center Washington)
Arap Yarımadası El Kaidesi (AQAP)—Özellikle güneydoğuda bulunan cihatçı grup; Sünni olmayan Müslümanları da tehdit ediyor (ABD Dışişleri Bakanlığı, 2023, ecoi.net aracılığıyla)

Çatışma nereden doğuyor

"Dünyanın savaşları 'Müslüman' mı?" yazımızdaki dört düzeyi kullanıyoruz.

Zemin: kötü dikilmiş iki ülke. Kuzey ve Güney 1990'a kadar farklı tarihlere, devletlere, hatta karşıt ideolojilere sahipti. Birlik zorunluluktan doğdu ve 1994'te silah zoruyla dayatıldı. Kuzeyde, 1962'de imametin sona ermesi Peygamber soyundan gelen ailelerin elinden iktidarı aldı ve Suudi Arabistan'dan gelen Selefilik Zeydi topraklarına yayıldı: Husilerin hareketlerini üzerine inşa ettiği iki yara (Sözlüğümüz).

Kıvılcım: Salih'ten sonraki boşluk. 2011'de Salih'in sistemi çöker, ama yeni bir sistem doğmaz. Husiler zayıf bir geçişten ve, paradoks biçimde, bizzat Salih'le ittifaklarından yararlanarak 2014'te başkenti alır.

Bayrak: din ve bağımsızlık. Husiler Amerika'ya, İsrail'e ve Suudi Arabistan'a karşı direnişin ve Zeydilerin haklarının dilini konuşuyor; Güney bağımsızlığın dilini konuşuyor. Ama savaş, Ocak 2026'da Güney'de olduğu gibi Sünniler arasında da yürütülüyor ve din tek başına kimin kiminle olduğunu açıklamıyor.

Dış çarpan. Suudi Arabistan sınırında İran'ın bir müttefikini istemiyor; İran için Husiler ağındaki en uzak ve en özerk müttefik; Emirlikler yıllarca Güney ayrılıkçılarını ve limanları destekledi; ABD ve İsrail, Husiler gemileri ya da İsrail'i vurduğunda Husileri vuruyor. 2026'dan beri, Hürmüz neredeyse kapalıyken, Babülmendep'i kontrol eden dünya petrolünün bir kısmını kontrol ediyor.

Kim kazanıyor

Güdüleri değil, beyan edilmiş ya da doğrulanabilir çıkarları belgeliyoruz. Bir aktör yalanlıyorsa bunu söylüyoruz.

Husiler. Savaş onları bir vilayetteki isyancı gruptan, bölgesel ağırlığı olan, milyonlarca insanın fiilî hükümetine dönüştürdü. Kamu maaşlarını, ablukanın sona ermesini, yabancı güçlerin çekilmesini ve petrol gelirlerini istiyorlar (Sözlüğümüz).

Suudi Arabistan. Sana'da dost bir hükümet ve güvenli sınırlar istiyor; bugün Kızıldeniz'deki petrol yollarının güvenliğini de. Aden hükümetinin maaşlarının ve harcamalarının bir kısmını ödüyor: yalnızca Şubat 2026'da 346,6 milyon dolar; toplamda, Riyad'a göre, 2012 ile 2026 arasında 12,6 milyar dolardan fazla (Arab News; Gulf Business, Suudi kaynaklara göre).

Emirlikler. Güney ayrılıkçılarını ve kıyı güçlerini desteklediler; Ocak 2026'dan sonra ülkeden çıkmaya zorlandılar (TRT World).

İran. Husiler aracılığıyla Kızıldeniz ve Suudi Arabistan üzerinde bir kozu var. BM uzmanları İran'daki kişi ve kuruluşlardan silah sevkiyatı bildirdi; Tahran reddediyor (Sözlüğümüz). Husilerin İran'a gerçekte ne ölçüde bağımlı olduğunu ve nerede kendi başlarına karar verdiklerini analizimizde açıklıyoruz: en gelişmiş silahları için bağımlılar, hayatta kalmalarını ilgilendiren kararlar için değil.

Silah satanlar. Yıllarca ABD ve diğer müttefikler koalisyon üyelerine silah satışına izin verdi; Uluslararası Af Örgütü sivillere yönelik saldırılar nedeniyle bunların durdurulmasını istedi (Uluslararası Af Örgütü, Dawn aracılığıyla).

Dışarıdan kim müdahale ediyor

İnsani bedel. BM Kalkınma Programı, açlık ve hastalıkları da sayarak 2021 sonunda 377.000 ölüm tahmin ediyordu. ACLED 2015'ten bu yana doğrudan savaşın yol açtığı 160.000'den fazla ölüm sayıyor (ACLED, dpa aracılığıyla). 2026'da BM, aralarında 5,2 milyon ülke içinde yerinden edilmiş kişinin de bulunduğu 22,3 milyon insanın yardıma muhtaç olduğunu tahmin ediyordu (sitenin analizi).

Belgelenmiş şiddet. Farklı taraflara atfedilen bazı örnekler:

Uluslararası hukuk

Antlaşmalar. Yemen:

Suudi müdahalesi. Koalisyon meşru hükümetin daveti üzerine müdahale ettiğini söylüyor; Güvenlik Konseyi 2216 sayılı kararla o hükümeti tanıdı ve Husilerin çekilmesini istedi. Davet müdahaleyi hukuka uygun kılabilir, ama tek tek saldırıları hukuka uygun kılmaz: her biri insancıl hukuka tabi kalır. Bunu Kuvvet kullanımı ve meşru müdafaa maddesinde anlatıyoruz.

Silahlı bir grup da bağlı. Husiler bir devlet değil, ama insancıl hukuk onları bir iç savaşın her tarafı gibi bağlıyor: sivillere ya da sivil havalimanlarına saldırmak, bir kenti aç bırakmak ve çocuk devşirmek onlar için de ihlal.

Eksik adalet. 2017'den beri bütün tarafların suçlarını soruşturan BM uzmanlar grubu 2021'de İnsan Hakları Konseyi'ndeki bir oylamayla kaldırıldı (Uluslararası Hukukçular Komisyonu). O zamandan beri hiçbir uluslararası organ soruşturma yapmıyor. 72 BM çalışanı hâlâ Husilerin elinde tutuluyor (Grundberg, DPPA).

Kronoloji

YılOlay
MÖ 1. binyılBaşkenti Marib olan Sebe krallığı
897El-Hadi ila'l-Hak, Saada'da Zeydi imametini kurar
1839İngilizler Aden'i işgal eder
1904Osmanlı kuzeyi ile İngiliz güneyi arasında sınır çizgisi
1918Kuzey İmam Yahya yönetiminde bağımsız
1962Devrim ve Yemen Arap Cumhuriyeti (26 Eylül); Mısır ve Suudi Arabistan'ın katıldığı iç savaş
1967Güney'in bağımsızlığı (30 Kasım)
1969Güney'de Marksistler iktidarda
1970Kuzeyde uzlaşma
1972, 1979Kuzey ile Güney arasında iki kısa sınır savaşı
1990Birleşme (22 Mayıs)
1994İç savaş; Salih Aden'i alır (7 Temmuz)
2004-2010Saada'da hükümet ile Husiler arasında altı savaş
2011Ayaklanma; Salih Körfez anlaşmasını imzalar (23 Kasım)
2014Husiler Sana'ya girer (21 Eylül)
2015Suudi koalisyonunun müdahalesi (26 Mart); 2216 sayılı karar
2017Husiler Salih'i öldürür (Aralık)
2021BM uzmanlar grubu kaldırılır; tahminen 377.000 ölü
2022Ateşkes (Nisan); Başkanlık Konseyi kurulur (7 Nisan)
2023Kızıldeniz'de Husi saldırıları başlar; Sebe tehlike altındaki miras
2025ABD ve İsrail saldırıları; ayrılıkçılar Hadramut'u ve el-Mehra'yı işgal eder (Aralık)
2026Ayrılıkçıların tartışmalı feshi (Ocak); Husi ablukası ve havalimanları savaşı (Temmuz-Ekim); Muha'nın alınması (10 Eylül); Taiz kuşatması ve hükümet saldırısı (Ekim)

Değişiklik kaydı

Kaynaklar: Freedom House · GlobalSecurity, sayım verilerine göre · ABD Dışişleri Bakanlığı, 2023, ecoi.net aracılığıyla · Minority Rights Group · Sana'a Center · Minority Rights Group · ABD Dışişleri Bakanlığı, 2019, ecoi.net aracılığıyla · Grundberg, Güvenlik Konseyi'nde, DPPA · AP, Korea Times aracılığıyla · UNESCO · Arab News · Encyclopedia.com · ABD Deniz Piyadeleri, ülke profili · Carnegie · Encyclopedia.com · MIT, CASCON projesi · Orient XXI · PBS · UCDP · WorldAtlas · Minority Rights Group, Refworld aracılığıyla · Sana'a Center · AP, WTOP aracılığıyla · Dawn · Abaad Studies · Al Jazeera, 2012 · TRT World · Arab Center Washington · ABD Dışişleri Bakanlığı, 2023, ecoi.net aracılığıyla · Arab News · Gulf Business, Suudi kaynaklara göre · Uluslararası Af Örgütü, Dawn aracılığıyla · Al Jazeera · AP, Arab News aracılığıyla · BM, 2140 sayılı karar · ACLED, dpa aracılığıyla · ACLED, Haziran 2019 · BM, UNifeed · HRW · News.az aracılığıyla · ICRC, International Review of the Red Cross · Cambridge · PGA · ReliefWeb · Uluslararası Hukukçular Komisyonu

YemenHusilerUnutulan krizlerUluslararası hukuk

← Tüm haberler ve manifestolar