
IWILLNOTLOOKAWAY.ORG
GÜNCEL
Otonom silahlar, Cenevre haftası: Devletler kimi vuracağını seçen makinelerin kurallara bağlanıp bağlanmayacağına karar veriyor
12 Kasım 2026 — Cenevre, İsviçre
Özetle
- 16-20 Kasım tarihlerinde BM Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi'nin (CCW) 128 taraf devleti, beş yılda bir yapılan Gözden Geçirme Konferansı için Cenevre'de toplanıyor. En çok beklenen soru: otonom silahlara ilişkin bir antlaşma için müzakerelerin başlatılıp başlatılmayacağı.
- Eylül'de hükümet uzmanları, gelecekteki bir belge için "unsurlar" listesini uzlaşmayla kabul etti, ancak belgenin bağlayıcı olup olmayacağına karar vermedi. Washington Post'a göre son saatlerde ABD ve Rusya, saldırıdan önce insan doğrulaması yükümlülüğünü metinden çıkarttı.
- 76 devlet, BM Genel Sekreteri ve Uluslararası Kızılhaç Komitesi bağlayıcı bir antlaşma için müzakere istiyor. Avrupa Birliği "iddialı bir müzakere yetkisi" talep ediyor. ABD ve Rusya ise yürürlükteki hukukun yeterli olduğunu savunuyor.
- Konferans uzlaşmayla karar veriyor. Uzlaşma sağlanamazsa Sözleşme başka bir yol öngörüyor: en az 65 devlet talep ederse, herkese açık bir müzakere konferansı toplanıyor.
Otonom silah, bir kez etkinleştirildikten sonra, o belirli saldırıyı bir kişi onaylamadan hedef seçen ve vuran bir sistemdir. Bu bilimkurgu değil: otonom işlevlere sahip sistemler Ukrayna'da şimdiden kullanılıyor (Stop Killer Robots, Ağustos 2026) ve Minab okulu vakasında yeniden kurguladığımız gibi, yapay zekâ sistemleri ordulara hedef öneriyor. Devletlerin Cenevre'de sorduğu soru söylemesi kolay, çözmesi zor bir soru: Öldürme kararının ne kadarı bir makineye bırakılabilir ve makine yanıldığında bundan kim sorumlu olur?
Olay
Konferans. Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi, fazla acımasız ya da ayrım gözetmeyen kabul edilen silahları yasaklayan veya sınırlayan BM antlaşmasıdır: röntgende görünmeyen parçacıklar, yakıcı silahlar, kör edici lazerler. Bunu her silah türü için bir ek protokolle yapar. 16-20 Kasım tarihlerinde taraf devletler yedinci Gözden Geçirme Konferansı için Cenevre'de bir araya geliyor (İtalya'nın Silahsızlanma Konferansı nezdindeki temsilciliği). Orada otonom silahlara ilişkin yeni bir protokolü müzakere etmeye karar verebilirler.
Eylül metni. 2023'ten bu yana bir hükümet uzmanları grubunun belirli bir görevi vardı: uzlaşmayla "niteliğine halel getirmeksizin bir belgenin unsurlarını" yazmak. Yani gelecekteki bir kuralın neleri içermesi gerektiğini, bunun bağlayıcı bir antlaşma mı yoksa bir öneriler bütünü mü olacağını söylemeden. Grup 4 Eylül'de nihai raporunu kabul etti (UNODA, CCW/GGE.1/2026/3). Metin, bu silahlara uluslararası insancıl hukukun uygulandığını teyit ediyor; her yeni sistemin benimsenmeden önce hukuka uygunluğunun denetlenmesini ve risklerinin değerlendirilmesini istiyor. Sorumluluk konusunda önceki taslaklardan daha zayıf: yükümlülüklerden söz edilen yerde, bugün devletler insan sorumluluğunu "teşvik etmeli" ve olayları soruşturmaya "teşvik ediliyor" (Opinio Juris).
Neler çıkarıldı. Washington Post'a göre son günün yaklaşık on beş saatinde Amerikalı ve Rus diplomatlar üç şeyi metinden çıkarttı: bir sistemin gösterdiği hedefi saldırıdan önce bir kişinin doğrulaması yükümlülüğü, sistemlerin öngörülebilir ve güvenilir biçimde çalışması şartı ve etik değerlendirmelere yapılan atıf. Gazete, müzakerelerde bulunan ve kimliklerinin gizli tutulmasını isteyen üç kişiye dayanıyor ve belgeleri gördüğünü söylüyor (Washington Post, aktaran IBTimes). İki hükümet kamuoyu önünde yorum yapmadı.
Antlaşmayı kim istiyor. 25 Ağustos'ta BM Genel Sekreteri ve Uluslararası Kızılhaç Komitesi Başkanı, Kasım Konferansı'nı bağlayıcı bir belge için müzakereye karar vermenin en açık yolu olarak gösterdi (BM Cenevre). Eylül oturumunun sonunda 76 devlet müzakereye hazır olduğunu açıklamıştı (Washington Post, aynı kaynak). 12 Ekim'de Avrupa Birliği Konseyi Konferans'tan "iddialı bir müzakere yetkisi" istedi ve iki aşamalı yaklaşımı yineledi: insancıl hukuka uygun biçimde kullanılamayan otonom silahları yasaklamak, diğerlerini düzenlemek (AB Konseyi, 11. ve 13. paragraflar). Ancak AB'nin sonuç belgesi, belgenin bağlayıcı olması gerektiğini söylemiyor.
Sivil toplum. Antlaşma isteyenlerin başında, 70'ten fazla ülkede 270 kuruluşu bir araya getiren uluslararası Stop Killer Robots kampanyası geliyor. İtalya'da kampanyaya Istituto di ricerche internazionali Archivio Disarmo katılıyor; enstitü, Rete Italiana Pace e Disarmo ile birlikte konuyu Ocak'ta Senato'ya taşıdı (Archivio Disarmo, 15/1/2026 tarihli basın bülteni). Enstitünün başkanı, sosyolog Fabrizio Battistelli, Temmuz'da kampanyanın belirleyici saydığı meseleyi açıkladı: bir algoritma, bir insanın duracağı yerde bile kendisine verilen görevi sonuna kadar götürür ve yapay zekâyla sorumluluk operatörlerden sisteme kayar. Bu nedenle, diyor Battistelli Uluslararası Kızılhaç Komitesi'nin tutumunu benimseyerek, yapay zekâ destekli her güç kullanımı üzerinde "anlamlı insan denetimi" vazgeçilmezdir (Il Sole 24 Ore'ye verilen röportaj, 12/7/2026, Archivio Disarmo tarafından yayımlandı). Archivio Disarmo kampanyanın bir parçası: taraf tutan bir ses ve onu bu sıfatla aktarıyoruz.
Kim frene basıyor. Uluslararası Af Örgütü'ne göre ABD, Rusya, Çin ve Hindistan yeni bir antlaşma yerine ulusal yönergeleri ya da halihazırda yürürlükte olan uluslararası hukuku tercih ediyor (Reuters, Dawn aracılığıyla, 2025). Washington ayrıca bu sistemlerin olası avantajlarını, başta isabet olmak üzere, defalarca hatırlattı (Reuters, 2021). Pekin bir antlaşmayı ancak "koşullar olgunlaştığında", bir yasağı ise yalnızca en uç sistemler için desteklediğini söylüyor (Lieber Institute). Bu arada Pentagon, Haziran tarihli bir başkanlık muhtırasının istediği gibi otonom silahlara ilişkin kendi direktifini yeniden yazıyor; Eylül sonunda yeni metin kamuya açık değildi (IBTimes, aynı kaynak).
İtalya. 2025'te İtalya'nın Cenevre temsilciliği, İtalyan tutumunun özü olarak insancıl hukuka tam saygıyı ve "bir ek protokole doğru" normların geliştirilmesini gösteriyordu (İtalya temsilciliği). 7 Eylül'de hazırlık komitesinde Eylül metnini memnuniyetle karşıladı ve Konferans'ta "ek adımlar" üzerinde anlaşmak istediğini, ama hangileri olduğunu söylemeden açıkladı (İtalya'nın konuşması).
Archivio Disarmo İtalya'dan ne istiyor. Sorularımızı yanıtlayan Battistelli, İtalya'nın askeri yapay zekânın düzenlenmesinde daha fazla ağırlık kazanması için üç koşul sıralıyor (11/11/2026'da iwillnotlookaway.org'a gönderilen not). Birincisi, kanun teklifleri, soru önergeleri ve önergelerle Parlamento'nun daha açık bir yetki vermesi; buna Cumhurbaşkanlığı ve Kilise gibi kurumların ahlaki baskısı eşlik etmeli. İkincisi, başka ülkelerin attığı adımlar örnek alınarak hükümetin Avrupa düzeyinde de girişimlerde bulunması: Hollanda ve Güney Kore'nin önerisiyle doğan, askeri alanda yapay zekânın sorumlu kullanımına ilişkin REAIM zirvesi ve yeni teknolojilerin bilgi akışlarını nasıl bozabileceğini ve nükleer kararların sürelerini nasıl kısaltabileceğini simüle eden, Almanya Dışişleri Bakanlığı'nın desteğiyle European Leadership Network tarafından geliştirilen NURIST platformu (ELN). Battistelli'ye göre bunlar, AI Act ile "bugüne kadar yapay zekâya ilişkin bir düzenleme yapmış tek siyasi özne" olan Birliğin tamamını kapsayabilecek ulusal girişimler (AB Tüzüğü 2024/1689); ancak Battistelli bu tüzüğün askeri uygulamaları kapsamı dışında bıraktığını da hatırlatıyor (madde 2, fıkra 3). Üçüncüsü, sivil toplumun ve kamuoyunun söz alması.
Buraya nasıl gelindi
Sözleşme'nin taraf devletleri 2014'ten beri otonom silahları konuşuyor. 2019'da uzlaşmayla on bir yol gösterici ilke kabul ettiler; bunlardan biri diğerlerinden daha önemli: silahların kullanımına ilişkin kararlardaki insan sorumluluğu makinelere devredilemez. Bunlar bağlayıcı olmayan ilkelerdi. Bunları, yapay zekâ için tartışılan diğer araçlarla birlikte "Bir makine nasıl yönetilir" yazımızda ele aldık. 2023'ten bu yana BM Genel Kurulu her yıl sorunun acilen ele alınmasını isteyen bir karar oyluyor (Stop Killer Robots). Bu arada silahlar kurallardan önce geldi.
Öteki yol. Sözleşme uzlaşmayla karar veriyor: engellemek için tek bir ülke yeterli. Ama 8. maddesi, bir grup devletin yazılı olarak yeni bir protokol önermesine de izin veriyor. Antlaşmanın depoziteri olan BM Genel Sekreteri bunun üzerine herkesin görüşünü alıyor: çoğunluk, yani en az 65 devlet kabul ederse, Sözleşme'ye taraf olmayanlara da açık bir müzakere konferansı topluyor (Stop Killer Robots, Ağustos 2026). Devletlerin bir tıkanıklığı aşmayı seçmesi ilk kez olmayacak. 1996'da Sözleşme antipersonel mayınları yasaklamayı başaramadı; ertesi yıl bir grup ülke Ottawa Antlaşması'nı onun dışında müzakere etti. Aynısı 2008'de misket mühimmatı için de yaşandı.
Hukuki yorum
Zaten geçerli olan kurallar. Hiç kimse otonom silahların hukukun dışında olduğunu savunmuyor. Başta Cenevre Sözleşmeleri ve protokolleri olmak üzere uluslararası insancıl hukuk, saldıran tarafa savaşanlarla siviller arasında ayrım yapmayı, sivillere askeri avantajla orantısız zarar vermemeyi ve mümkün olan her önlemi almayı emrediyor. Birinci Ek Protokol'ün 36. maddesi, ona katılan devletleri yeni bir silahı benimsemeden önce kullanımının hukuka uygun olduğunu doğrulamakla yükümlü kılıyor. Bu kurallar otonom bir insansız hava aracı için de bir tüfek için de geçerli.
Hukukun yetmediği yer. Sorun, bu kuralları kimin uyguladığı. Ayrım yapmak, orantılılığı değerlendirmek, durum değiştiğinde bir saldırıdan vazgeçmek birer yargıdır. Hukuk bu yargıları insanlardan ister ve onları ihlal ettiklerinde insanları cezalandırır. Hedefi bir makine seçerse, olası sorumluluklar onu etkinleştiren komutan, onu programlayanlar ve verileri sağlayanlar arasında bölünür. Her biri seçimin kendisine ait olmadığını söyleyebildiğinde, kimse sorumlu olmaz. Bu yüzden 2019 ilkesi sorumluluğun makineye devredilmediğini söylüyor ve bu yüzden Eylül metninden çıkarılan insan doğrulaması bir ayrıntı değildi.
Bir antlaşma neyi değiştirirdi. Bağlayıcı bir protokol, bugün yoruma dayanan şeyleri kesin yükümlülüklere dönüştürürdü: hangi sistemlerin yasak olduğu, hangi insan denetiminin gerektiği, olayların nasıl soruşturulacağı. Ancak yalnızca onu onaylayanları bağlardı. Ottawa Antlaşması ABD, Rusya ve Çin tarafından hiç imzalanmadı, yine de yaklaşık otuz yıl boyunca antipersonel mayınları neredeyse kimsenin kullandığını kabul etmediği bir silaha dönüştürdü. Sınırı da gösteriyor: 2025'ten bu yana Rusya'ya komşu birkaç ülke antlaşmadan çekileceğini açıkladı.
Simetri testi
Kim frene basıyor. Otonom silahları pek çok ülke geliştiriyor. Human Rights Watch, ABD ve Rusya'nın yanı sıra en çok yatırım yapanlar arasında Çin, Hindistan, İran, İsrail ve Türkiye'yi sayıyor (HRW). Antlaşmayı frenleyen cephe bir siyasi blokla örtüşmüyor: neredeyse her konuda hasım olan Washington ile Moskova'yı bir araya getiriyor. Herkese aynı ölçü uygulanmalı: bu silahları üreten, kim olursa olsun, elini kolunu bağlamamakta çıkar görür.
Kim zorluyor. Avrupa Birliği iddialı bir yetki istiyor ama belgenin bağlayıcı olması gerektiğini yazmıyor. Archivio Disarmo'nun öncüler arasında görmek istediği İtalya, Eylül'de hangi yetkiyi destekleyeceğini kamuoyu önünde söylemedi. Hangi kuralları kastettiğini söylemeden kuralları desteklemek ucuzdur.
Karşı argüman. Karşı çıkanlar kuralsız öldürmenin hukuka uygun olduğunu savunmuyor. Mevcut hukukun yeterli olduğunu ve iyi tasarlanmış bir makinenin yorgun ya da korkmuş bir askerden daha az hata yapabileceğini savunuyorlar. Ciddi bir argüman, ama kanıtlanması gerekeni varsayıyor: sistemin öngörülebilir olduğunu ve birinin onu denetleyebileceğini. Metinden çıkarılan iki şart da tam olarak bunlar.
Değerlendirmemiz
Bu bölüm sitenin görüşünü yansıtır. Yukarıda aktarılan olgulardan ayrıdır.
Eylül metni, on yıllık uzlaşmanın üretebildiği en fazla şey ve Washington Post'a göre oraya varmak için en önemli cümle çıkarıldı: birini vurmadan önce bir insanın bakması. Cenevre'de uzlaşma kuralı müzakereyi de engellerse, antlaşma isteyen devletlerin ilerlemek için Sözleşme'nin kendisinin öngördüğü bir aracı var. Onu kullanmak bir zorlama olmaz: mayınlar ve misket mühimmatı için benzer tıkanıklıklar karşısında devletler başka yollar buldu. Bu silahlar zaten sahadayken herkesin anlaşmasını beklemek, kuralları olayların yazmasına izin vermek demektir.
Güncelleme, 22 Kasım 2026. Konferans, bir gece süren pazarlıkların ardından 21 Kasım Cumartesi sabahı saat 4.45 sularında sona erdi (AFP, New Straits Times aracılığıyla). Bağlayıcı bir antlaşmayı müzakere etme yetkisi yok. Devletler çalışmayı iki yıl sürdürmeyi taahhüt etti: bir hükümet uzmanları grubu otonom silahlara ilişkin bir belge hazırlayacak ve bunun bağlayıcı olup olmaması gerektiğini önerecek (Reuters, The News aracılığıyla; Anadolu, A News aracılığıyla). Kararlar, Sözleşme'de her zaman olduğu gibi, 128 devletin tamamının uzlaşmasını gerektiriyor (Reuters, aynı kaynak). BM Silahsızlanma İşleri Yüksek Temsilcisi Izumi Nakamitsu'ya göre bağlayıcı bir antlaşmaya giden yol "hâlâ açık". Konferans Başkanı İsviçreli Julien Thöni "önemli bir başarı"dan söz etti. Uluslararası Kızılhaç Komitesi kaçırılmış bir fırsattan söz etti (Anadolu, aynı kaynak). Stop Killer Robots'a göre bağlayıcı bir belgeyi ertelemek "sivilleri ve insanlığı tehlikeye atıyor" (Reuters, aynı kaynak).
Kim frenledi. İlk gün Rusya gündemi engelledi: gözlemcilerin yalnızca çalışmaların sonunda söz almasını istiyordu (DPA, IBTimes aracılığıyla). Rusya'nın içtüzüğe itirazları bazı resmî oturumların iptal edilmesine yol açtı (Reuters, aynı kaynak) ve Konferans, toplanma amacı olan Sözleşme incelemesini yapamadı (Anadolu, aynı kaynak). ABD ve İsrail de bağlayıcı kurallara karşıydı (Reuters). Washington, bağlayıcı olmayan yönergeler için beş yıl daha çalışma önermişti (Computer Weekly). İstediğinden daha az süre aldı, ama bağlayıcı olmayan biçim dışlanmış değil.
Rakamlar. Yukarıda, Eylül'de 76 devletin müzakereye hazır olduğunu aktarıyoruz (Washington Post). Reuters'a göre Cenevre'de yaklaşık 100 devlet bağlayıcı kuralları destekledi. Ekim'de Genel Kurul'un Birinci Komitesi'nde 163 devlet bir belgenin müzakere edilmesini istemişti, diye hatırlatıyor Kızılhaç (Anadolu, aynı kaynak). Bunlar farklı ölçüler: müzakereye hazır olduğunu söyleyenler, salonda lehte konuşanlar, New York'ta oy verenler. Uzlaşmayla karar veren bir Konferans'ta bu çoğunlukların hiçbiri yetmiyordu.
İtalya. Konferans'ta İtalya'nın ulusal bir açıklamasını bulamadık. NPR'a göre açılışta İtalya, İrlanda, Brezilya, Meksika, Fransa ve Almanya ile birlikte, bağlayıcı kurallara ulaşmak için sıkı bir takvim isteyen en az 50 ülke arasındaydı (NPR, OPB aracılığıyla).
8. madde. Konferans kapandığında, yukarıda anlatılan yol için bir grup devletin yazılı bir öneri sunduğuna dair bir habere rastlamadık.
İzlenecekler
- Konferans'ın nihai belgesi, yayımlandığında: yetkinin tam metni ve 2027 ile 2028 için kaç toplantı günü öngördüğü.
- Uzmanlar grubunun 2027'deki oturumları ve bağlayıcı bir protokol önerip önermeyeceği.
- İtalya'nın ne açıkladığı ve tartışmada nasıl hareket ettiği.
- Bir grup devletin, kara mayınları ve misket mühimmatında olduğu gibi, 8. maddeyi ya da Sözleşme dışında bir müzakereyi seçip seçmediği.
- Pentagon'un Eylül'den beri beklenen otonom silahlara ilişkin yeni direktifi.
Kaynaklar: Stop Killer Robots, Ağustos 2026 · İtalya'nın Silahsızlanma Konferansı nezdindeki temsilciliği · UNODA, CCW/GGE.1/2026/3 · Opinio Juris · Washington Post, aktaran IBTimes · BM Cenevre · AB Konseyi, 11. ve 13. paragraflar · Archivio Disarmo, 15/1/2026 tarihli basın bülteni · Il Sole 24 Ore'ye verilen röportaj, 12/7/2026, Archivio Disarmo tarafından yayımlandı · Reuters, Dawn aracılığıyla, 2025 · Reuters, 2021 · Lieber Institute · İtalya temsilciliği · İtalya'nın konuşması · ELN · AB Tüzüğü 2024/1689 · Stop Killer Robots · HRW · AFP, New Straits Times aracılığıyla · Reuters, The News aracılığıyla · Anadolu, A News aracılığıyla · DPA, IBTimes aracılığıyla · Computer Weekly · NPR, OPB aracılığıyla
İlgili haberler: Bir makine nasıl yönetilir: yapay zekâyı düzenlemek için masadaki araçlar · Minab, kimsenin kontrol etmediği okul · Kim fren yapıyor?