
IWILLNOTLOOKAWAY.ORG
ANALİZ
Makineler kimin? Sorunlar: sermaye, emek, enerji, su
17 Kasım 2026 — Dünya
«Makineler kimin» dizisi · 1/2
Şeffaflık notu: Bu yazı, Anthropic'in yapay zekâ modeli Claude'un yardımıyla hazırlandı. Anthropic, aşağıda anlatılan yatırım yarışına katılan şirketlerden biridir ve dolayısıyla taraflardan biridir.
Özetle
- Bir avuç büyük teknoloji grubu 2026'da veri merkezlerine, çiplere ve enerjiye yaklaşık 700 milyar dolar harcamayı planlıyor. Gelirler harcamalardan çok daha yavaş büyüyor.
- Piyasa gücü birkaç şirkette toplanıyor. En çok etkilenen mesleklerde işe alımlar yavaşlıyor ve genç üniversite mezunları diplomalarına uygun daha az iş buluyor.
- Yarış enerji, maden ve su tüketiyor; üstelik dört kişiden birinin hâlâ güvenli içme suyuna erişemediği bir dünyada.
- En çok gücü en az olanları vuruyor: küçük işletmeleri, yoksul ülkeleri, savaştaki ülkeleri. Bu iki yazının ilki: burada sorunlar, ikincisinde sınanan çözümler.
Soru
Serbest rekabet, rakipler piyasada kalabildiği sürece işler. Çok uluslu bir şirket maliyetlerini devasa cirolara yayar, tedarik zincirinin her adımını optimize eder ve yıllarca maliyetin altında satabilir. Küçük bir işletme bunu yapamaz. Siyaset büyük şirketleri kucaklar, çünkü ihtiyaç duyduğu şeyi hemen getirirler: istihdam, büyüme, vergi. Fatura sonra gelir; kapanan dükkânlarda ve boşalan çarşılarda.
Yapay zekâ bunların hepsini hızlandırıyor. Önceki sanayi devrimleri bütün kuşaklara uyum sağlamak, öğrenmek, meslek değiştirmek için zaman bıraktı. Bu devrim daha hızlı ilerliyor. Teknolojiye ve onu besleyen enerjiye ve hammaddelere sahip olan, diğerlerinin kapatmakta zorlandığı bir üstünlük elde ediyor.
Bu, milyarlarca insanı ilgilendiren bir soru. Bu ilk yazı olgulara bakıyor: neler oluyor ve kim dışarıda kalma riskiyle karşı karşıya. İkinci yazı ise çözümleri sınıyor.
Olgular ne diyor
Piyasa gücü arttı, ama birkaç şirkette. Bu konuda en çok atıf yapılan çalışma, Amerikan şirketlerinin maliyetlerinin ne kadar üstünde fiyat koyduğunu ölçüyor. 1980 ile 2016 arasında bu ortalama marj yaklaşık yüzde 21'den yaklaşık yüzde 61'e çıktı. Ancak en önemli nokta başka: tipik şirket marjlarını yükseltmedi. Bunu birkaç büyük grup yaptı ve bu gruplar diğerlerinden pazar payı da aldı (De Loecker, Eeckhout ve Unger, Quarterly Journal of Economics, 2020). Çalışma Amerika Birleşik Devletleri'ni kapsıyor; aynı yazarlar dünyanın geri kalanında da benzer bir eğilim buluyor (De Loecker ve Eeckhout, Annual Review of Economics). Ölçüm tartışmalı: hesabı mevcut tüm verilerle yeniden yapan başka iktisatçılar daha sınırlı ve neredeyse tamamen finans ve sigorta sektöründe toplanan bir artış buluyor. Yazarlar yanıt verdi (Benkard, Miller ve Yurukoglu, NBER).
Yatırımlar kazançlardan hızlı koşuyor. Büyük bulut grupları 2026 için yaklaşık 700 milyar dolarlık yatırım sözü verdi. 2025'te gelirleri ortalama yüzde 16,5, yatırım harcamaları ise yüzde 60 arttı (Futuriom). Bu büyüklükte bir harcama yalnızca iki yolla kendini amorti eder: piyasanın henüz o ölçüde satın almadığı ürünlerle ya da emek maliyetinde büyük bir tasarrufla. Bu yüzden en sık duyulan iki korku, "bu bir balon" ve "hepimizi işsiz bırakacak", birbiriyle tam olarak uyuşmuyor. Balon patlarsa emeğin yerine makinenin geçmesi yavaşlar ama bir finans krizi gelir. Bu dönüşüm başarılı olursa balon patlamaz ama faturayı emek öder. Olası senaryoları burada anlattık.
İş: daha az işe alım, henüz toplu işten çıkarma yok. Şimdiye kadarki en kapsamlı araştırma, Uluslararası Para Fonu ile Chicago Üniversitesi'nin Kasım 2021'den Nisan 2026'ya kadar 110 ülkede yaklaşık 700 milyon iş ilanını inceleyen çalışması. Yapay zekâya en açık mesleklerde iş ilanları yaklaşık yüzde 10 azaldı. Ardından modeller daha yetenekli hale gelse de düşüş durdu. Darbe, makinenin insanın yerini alabildiği yerlerde daha sert; muhakeme, sorumluluk ve iletişim gereken yerlerde daha hafif. Ücretlerde şimdilik net bir etki yok (Ando, Kirti, Lin ve Ilman, IMF, Working Paper 2026/220; Policy Edge özeti). En kaygı verici sinyal gençlerle ilgili: Amerika Birleşik Devletleri'nde 22-27 yaş arası üniversite mezunlarının yüzde 42'si diploma gerektirmeyen bir işte çalışıyor (New York Federal Rezerv Bankası).
Tarih bir şey söylüyor, gelecek başka bir şey söyleyebilir. Para Fonu'nun aktardığı ve yüzü aşkın çalışmayı tarayan bir inceleme, teknolojinin şimdiye kadar yok ettiğinden daha fazla iş yarattığı sonucuna varıyor. Ama aynı Fon, emek talebinin gelecekteki seyrinin "olağanüstü belirsiz" olduğunu yazıyor (IMF, Dan Katz, Haziran 2026).
Kimin kazanacağını enerji ve hammaddeler belirliyor. Uluslararası Enerji Ajansı'na göre veri merkezleri 2030'da 2024'tekinin iki katından fazla elektrik tüketecek: bugün bütün Japonya'nın kullandığından daha fazla (IEA, Energy and AI). Avrupa'da sanayi elektriğe Amerika Birleşik Devletleri'ndekinin iki ila üç katı ödüyor (Mario Draghi, Avrupa Parlamentosu, 17/9/2024); bir yıl sonra fark hâlâ yaklaşık iki kattı (HCSS).
Su: iki kez tüketilen kaynak. Veri merkezleri suyu sunucuları soğutmak için ve dolaylı olarak tükettikleri elektriği üretmek için kullanıyor. Birleşmiş Milletler Üniversitesi'nin bir raporuna göre 2030'da veri merkezlerinin tükettiği elektriğin su ayak izi yılda 9.300 milyar litreye ulaşabilir: Sahra altı Afrika'nın 1,3 milyar sakininin tamamının asgari evsel kullanımı için gereken miktar (UNU-INWEH, Haziran 2026). Rakam, yalnızca sunucuları soğutan suyu değil, elektrik üretiminde kullanılan suyu da kapsıyor ve tahminler neyin hesaba katıldığına göre çok değişiyor. Ama yön aynı. Ve bu, dört kişiden birinin, yaklaşık 2,1 milyar insanın, hâlâ güvenli içme suyuna erişemediği bir dünyaya düşüyor (DSÖ ve UNICEF, Ağustos 2025). Ocak 2026'da aynı BM enstitüsü bir "su iflası çağı"ndan söz etti: yeraltı suları, nehirler ve buzullar kendini yenileme kapasitesinin ötesinde kullanılıyor ve küresel ısınma her şeyi ağırlaştırıyor (UNU-INWEH, Ocak 2026).
Kim dışarıda kalma riskiyle karşı karşıya
Aynı güçler herkesi aynı şekilde vurmuyor. Para Fonu, yapay zekânın en yoksul ülkelerin aradaki farkı kapatmasına yardım edip etmeyeceğini soruyor. Yanıt koşullu: en zayıf ekonomilerde öğrenmenin ve uyum sağlamanın maliyetini düşürürse ve bu ekonomiler onu daha verimli işe dönüştürebilirse olabilir (Imam ve Temple, IMF, Eylül 2026). Şimdilik bu bir olasılık, bir eğilim değil.
Uçurum zengin ülkelerin içinde de görülüyor. 2025'te büyük Avrupa şirketlerinin yüzde 55'i yapay zekâ kullanıyordu, küçüklerin ise yalnızca yüzde 17'si (Eurostat). Önde başlayan hızlanıyor.
Ve en çok kırılgan ülkelerde görülüyor. Orada güvenli içme suyuna erişim dünyanın geri kalanından 38 puan daha düşük (DSÖ ve UNICEF). OECD aşırı kırılganlık bağlamları arasında Sudan'ı ve Yemen'i sayıyor ve Etiyopya'daki savaşı su kıtlığını ağırlaştıranlar arasında gösteriyor (OECD, States of Fragility 2025). Bunlar bu sitenin anlattığı cepheler. Onlar için yapay zekâ yarışı ve su kıtlığı savaşın üstüne eklenme riski taşıyor. İkinci yazı çözümleri tam da orada sınıyor.
Bundan ne çıkarıyoruz
Yan yana konduğunda olgular üç şey söylüyor. Ekonomik güç birkaç şirkette toplanıyor ve yapay zekâ bu yoğunlaşmayı hızlandırıyor. İş şimdilik yok olmaktan çok değişiyor, ama ilk sinyaller gençleri ve yerine en kolay başkası konabilecek meslekleri vuruyor. Ve yarış, özelde kimseye ait olmayan ve herkese ait olan kaynakları tüketiyor: enerji, maden, su. Gücü en az olanlar, işi ve kaynakları birlikte kaybederek iki kez ödeme riskiyle karşı karşıya.
Lehte işleyen bir sınır da var. İşsizlerden oluşan bir ekonomi satın almaz. Büyük şirketlerin geliri olan müşterilere ihtiyacı var. Bu, faturayı önce en zayıfların ödemesini önlemeye yetmez, ama sistemi istikrarsızlaştırır; istikrarsızlık ise tarihte kuralların değiştiği andır.
İzlenecekler
- BM Su Konferansı, 2-4 Aralık 2026, Birleşik Arap Emirlikleri (UNU-INWEH).
- Vergi işbirliği üzerine BM müzakeresi, Nairobi, 30 Kasım – 10 Aralık 2026 (Eurodad).
- Büyük bulut gruplarının hesapları: yapay zekâ gelirleri harcamaya yetişemezse düzeltme, emeğin yerine makinenin geçmesinden önce gelir.
Açık sorular
- Veri merkezlerinin tükettiği suyu ve enerjiyi kim ödüyor, nereye kurulacaklarına kim karar veriyor?
- Teknoloji önde başlayanlarla geride başlayanlar arasındaki farkı açıyorsa, onu kim kapatacak?
- Eksik olan kaynaklar makinelerin ihtiyaç duyduklarıyla aynı olduğunda, savaştaki bir ülkeye ne olur?
Kaynaklar: De Loecker, Eeckhout ve Unger, Quarterly Journal of Economics, 2020 · De Loecker ve Eeckhout, Annual Review of Economics · Benkard, Miller ve Yurukoglu, NBER · Futuriom · Ando, Kirti, Lin ve Ilman, IMF, Working Paper 2026/220 · Policy Edge özeti · New York Federal Rezerv Bankası · IMF, Dan Katz, Haziran 2026 · IEA, Energy and AI · Mario Draghi, Avrupa Parlamentosu, 17/9/2024 · HCSS · UNU-INWEH, Haziran 2026 · DSÖ ve UNICEF, Ağustos 2025 · UNU-INWEH, Ocak 2026 · Imam ve Temple, IMF, Eylül 2026 · Eurostat · DSÖ ve UNICEF · OECD, States of Fragility 2025 · UNU-INWEH · Eurodad
İlgili haberler: Makineler kimin? Çözümler ve dışarıda kalanlar · Yapay zekâ için altı yol: olası senaryolar ve izlenmesi gereken işaretler · Bir makine nasıl yönetilir: yapay zekâyı düzenlemek için masadaki araçlar · Minab, kimsenin kontrol etmediği okul